غارتها ، و سلب امنيت ، و كوتاه سخن هر بلايى كه نظام آراسته و صالح جارى در عالم را بر هم مىزند ، چه اينكه مستند به اختيار بعضى از مردم باشد ، و يا نباشد ، چون همه آنها فسادى است كه در دريا و خشكى عالم پديد مىآيد ، و خوشى و طيب عيش انسانها را از بين مىبرد .
* ( « بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ » ) * - يعنى اين فساد ظاهر در زمين ، بر اثر اعمال مردم است ، يعنى به خاطر شركى است كه مىورزند ، و گناهانى است كه مىكنند ، و ما در تفسير آيه « وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ » « 1 » ، و نيز در مباحث نبوت در جلد دوم اين كتاب ، اثبات كرديم كه بين اعمال مردم و حوادث عالم رابطه مستقيم هست ، كه هر يك متاثر از صلاح و فساد ديگرى است .
* ( « لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا » ) * - لام در اين جمله ، لام غايت است ، و آيه چنين معنا مىدهد : آنچه در زمين ظاهر شد ، به خاطر اين بود كه خدا و بال پاره اى از آنچه مىكردند به ايشان بچشاند ، بلكه براى اين بود كه خود اعمالشان را به ايشان بچشاند ، كه به صورت و بال به سوىشان بر مىگشت .
و اما اينكه چرا فرمود : بعض اعمالشان را ، براى اينكه خدا از بيشتر اعمال آنان صرف نظر كرد ، هم چنان كه فرمود : « وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ » « 2 » .
اين آيه شريفه ناظر است به و بال دنيوى گناهان ، و چشاندن و بال بعضى از آنها ، نه همه آنها ، و اما عذاب و و بال اخروى گناهان ، آيه از آن ساكت است . پس اينكه بعضىها « 3 » گفتهاند : « مراد اين است كه و بال دنيوى را مىچشانيم ، و اخروى آن را تا رسيدن قيامت تاخير مىاندازيم » تفسيرى است بدون دليل .
و بعيد نيست كه تقدير كلام را « ليذيقهم بعض جزاء ما عملوا - تا بچشاند به ايشان بعضى از كيفر آنچه كردهاند » گرفتهاند و حال آنكه تقدير آن به عكس اين است ، يعنى تقديرش « ليذيقهم جزاء بعض ما عملوا - تا بچشاند به ايشان جزاء بعضى از كارهاى ايشان را » است براى اينكه : آنچه كه ما را ناگزير مىكند از اينكه چيزى تقدير بگيريم ، - البته اگر ناگزير باشيم - اين است كه آنچه به صورت فساد به آنان بر مىگردد ، جزاى اعمالشان است نه خود
هامش
( 1 ) و اگر اهل شهرها ايمان آورند و بپرهيزند هر آينه باز مىكنيم براى آنان بركتهايى از آسمان و زمين . سوره اعراف ، آيه 96 .
( 2 ) آنچه از مصائب به شما مىرسد به خاطر كارهايى است كه خودتان كرديد ، و خدا از بسيارى از كارهايتان عفو مىكند . سوره شورى ، آيه 30 .
( 3 ) تفسير شريف لاهيجى ، ج 3 ، ص 562 .