اين عبادت هم مانند ملكيت قابل تبديل و ترك نيست ، هم چنان كه خودش فرموده : « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه » « 1 » و آن عبادتى كه قابل تبديل است ، و يا مىشود تركش كرد ، عبادت تشريعى مانند نماز و امثال آن است ، كه در مقابل ملك تشريعى خدا قرار مىگيرد ، چون عقل همانطور كه من و تو را مالك اعتبار مىكند ، خدا را نيز مالك قانونى مىداند - دقت بفرماييد - .
و اگر جمله * ( « لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّه » ) * دلالت كند بر اينكه ملك و عبادت و عبوديت تبديل پذير نيست ، تكوينى آن را مىگويد ، نه تشريعى ، و آن عبادتى هم كه مشركين و متصوفه و مسيحيان تبديل كردهاند به اينكه يكى قائل به ارتفاع تكليف از انسان كامل شده ، و ديگرى به جاى خدا ، بت و كواكب و يا مسيح را مىپرستد ، عبادت تشريعى است ، نه تكوينى .
* ( « مُنِيبِينَ إِلَيْه وَاتَّقُوه وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ » ) * در اين جمله بعد از آنكه در جملات قبل ، خطاب متوجه شخص رسول خدا ( ص ) بود ، خطاب را متوجه عموم كرده نظير آيه « يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ » « 2 » ، و آيه « فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ ، وَلا تَطْغَوْا » « 3 » ، كه اول خطاب را به رسول خود كرده ، سپس متوجه عموم نموده است ، و در نتيجه معناى آيه مورد بحث به مثل اين بر مىگردد كه بگوييم « فاقم وجهك للدين حنيفا انت و من معك منيبين الى اللَّه - رو به سوى دين كن در حالى كه حنيف است ، تو و هر كه با تو است در حالى كه به سوى خدا انابه داشته باشيد » ، و « انابه » به معناى بازگشت و توبه است .
* ( « وَاتَّقُوه وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ » ) * - كلمه « تقوى » در اينجا بر حسب دلالتى كه مقام دارد شامل امتثال اوامر خدا ، و پرهيز از نواهى او مىشود ، و از بين همه اوامر خدا فقط نماز را ذكر كرد براى اينكه اهميت آن را برساند ، چون نماز عمود دين است .
* ( « وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ » ) * - در اينكه چرا در بين همه محرمات تنها شرك را ذكر كرد ، جوابش همان است كه در باره نماز داديم ، چون شرك از همه گناهان كبيره بزرگتر است ، به شهادت آيه « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ » « 4 » و آياتى
هامش
( 1 ) هيچ چيز نيست مگر آنكه او را تسبيح و حمد مىگويد . سوره اسرى ، آيه 44 .
( 2 ) اى پيغمبر چون زنان را طلاق مىدهيد . سوره طلاق ، آيه 1 .
( 3 ) استقامت بورز آن طور كه مامور شده اى تو و هر كه با تو توبه كند و طغيان مورزيد . سوره هود ، آيه 112 .
( 4 ) خدا اين را نمىآمرزد كه به وى شرك ورزند ، و پايينتر از آن را از هر كس بخواهد مىآمرزد .
سوره نساء ، آيه 48 .