تعالى بوده » ، مىباشد .
بنا بر اين ، جمله « * ( أَنَّ الْحَقَّ لِلَّه ) * » نظير سخن يك قاضى است كه در بين دو نفر كه با هم نزاع دارند ، و هر يك حق را براى خود ادعاء مىكند ، مىگويد ، « الحق لفلان - حق با فلانى است » ، در اينجا گويا خداى تعالى با مشركين نزاع دارد ، و هر يك از دو طرف نزاع ، حق را به خود مىدهد ، مشركين ادعا مىكنند كه الوهيت يعنى معبوديت ، حق شركاى ايشان است ، و خداى تعالى ادعاء مىكند كه تنها حق اوست ، و از خصم خود مىخواهد تا بر مدعاى خود برهان بياورند ، و مشركين هيچ برهانى نمىيابند ، در چنين وضعى متوجه مىشوند كه در اشتباه بودهاند ، و معبوديت حق خداى سبحان است ، پس الوهيت حق ثابتى است كه هيچ ريبى در آن نيست ، و وقتى حق غير خدا نباشد ، قهرا حق خداى تعالى خواهد بود ، چون گفتيم اصل آن ثابت است . اين وجه به ظاهرش وجه صحيحى است ، و عيبى هم ندارد ، و ليكن آنچه از آيه شريفه برمىآيد چيزى ديگر است ، زيرا از آيه برمىآيد كه يكى از خصايص روز قيامت اين است كه : در آن روز حق - كه در دنيا آميخته با باطل و باطلها بود - جداى از هر باطلى ظهور مىكند ، آن هم ظهورى مشهود و لمس شدنى ، كه ديگر هيچ گونه پرده و خفايى بر آن نباشد ، در آن روز هر باطلى كه در دنيا خود را به صورت حق در آورده ، و شبيه حق ساخته بود ، از ميان برداشته مىشود ، و لازمه اين ظهور اين است كه مساله الوهيت هم آن چنان ظاهر شود كه هيچ ستر و خفايى بر آن نباشد ، پس همه افتراهاى شرك كه به اين مساله بسته بودند ، از ميان مىرود ، و اين از بين رفتن افتراها از آثار شدت ظهور حق است ، پس در چنين روزى ديگر حاجت به اين نمىافتد كه از مشركين برهان بخواهند ، نه اينكه چون دليلى نمىيابند در نتيجه به وحدانيت خداى تعالى در الوهيت علم حاصل كنند ، و خلاصه ، آيه شريفه نمىخواهد بر سبيل احتجاجات فكرى احتجاج كند - دقت فرماييد - .
با اين بيانى كه ما براى آيه شريفه ذكر كرديم پاسخ دو اشكال كه به آيه شريفه شده ، داده مىشود ، اشكال اول اين است كه : از كلام خداى تعالى استفاده مىشود كه مشركين هيچ حجتى بر ادعاى خود ندارند ، و با اين حال وجه اينكه در دنيا هم چنان بر باطل مىمانند تا اينكه در روز قيامت برايشان علم حاصل مىشود كه حق با خداست ، چيست ؟ و چرا اين علم در دنيا برايشان حاصل نمىگردد ، جوابش اين شد كه در دنيا حق و باطل بهم آميخته است ، و چه بسيار باطلها كه خود را شبيه به حق جلوه مىدهند ، ولى روز قيامت روز كشف حقايق ، و جدا شدن آنها از باطل است .
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 105
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٠٥