* ( « إِنْ جَعَلَ اللَّه عَلَيْكُمُ » ) * اين است كه : خدا اگر بخواهد ، شب را دائمى كند « ولى خواننده عزيز توجه دارند كه گفتيم نه قدرت خدا به محال تعلق مىگيرد ، و نه خواست او ، پس اين جواب اشكال را دفع نمىكند ، جواب صحيح همان بيانى است كه ما براى آيه كرديم ( زيرا آيه شريفه در مقام اثبات توحيد در ربوبيت خداى تعالى است مىخواهد بفرمايد : آلهه شما مشركين هيچ سهمى از ربوبيت ندارند به دليل اينكه اگر خداى تعالى شب را تا قيامت يك سره كند آنها نمىتوانند اين حكم خدا را نقض كنند . و همچنين اگر عمر دنيا را يك سره روز كند ، پس از تدبير عالم هيچ سهمى در دست هيچ كس نيست .
مقتضاى ظاهر كلام اين بود كه بفرمايد : « من إله غير اللَّه ياتيكم بنهار - كيست غير از خدا كه برايتان روز بياورد » ، چون مقتضاى سياق كلام مقابله ميان شب و روز بود ، و ليكن اينطور نفرمود ، بلكه فرمود : اگر خدا عمر دنيا را يك سره شب كند كيست غير از خدا كه برايتان نور بياورد ، و اين تغيير اسلوب و ذكر نور به جاى روز ، از قبيل ملزم كردن خصم است به حد اقل و آسانترين لوازم گفتار او ، تا بطلان مدعايش به نحو اتم روشن گردد ، گويا فرموده است : اگر غير از خداى تعالى كسى امور عالم را تدبير مىكند ، اگر خدا عمر دنيا را تا قيامت يك سره شب كند ، بايد آن مدبر بتواند روز را بياورد ، و ما نمىخواهيم روز بياورد ، حد اقل بتواند نورى كه پيش پاى شما را روشن كند بياورد ، و ليكن هيچ كس چنين قدرتى ندارد ، چون قدرت همه اش از خداى سبحان است .
ولى نظير اين وجه و اين نكته در آيه بعدى ، كه مىفرمايد : و اگر خدا عمر دنيا را تا قيامت يك سره روز كند چه كسى برايتان شب را مىآورد ، كه در آن سكونت كنيد ، جريان ندارد ، براى اينكه در آيه بعدى اگر به جاى شب ، ظلمت را نياورد براى اين است كه منظور از آوردن ظلمت سكونت و آرامش بشر است ، و ظلمتى مايه سكونت بشر است كه ممتد باشد ، و اگر ممتد باشد همان شب مىشود ، و لذا در آيه مذكور نفرمود : « من إله غير اللَّه ياتيكم بظلمة تسكنون فيه » .
و اينكه در آيه مورد بحث كلمه « ضياء » را نكره ( بدون الف و لام ) آورد ، خود مؤيد وجهى است كه ما بيان داشتيم ، البته براى آيه وجوهى ديگر گفتهاند كه هيچ يك از تعسف و خيالبافى خالى نيست .
* ( « أفَلا تَسْمَعُونَ » ) * - آيا گوش تفهم و تفكر نداريد تا تفكر كنيد ؟ و بفهميد كه معبودى غير از خداى تعالى نيست .
* ( « قُلْ أرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّه عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِله غَيْرُ اللَّه
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 102
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٠٢