يعنى بتها بلكه هر چيزى كه بدان دل مىبندند و ركون مىكنند باطل است و بس ، چون مصداق غير باطل تنها خدا است - دقت فرماييد - و اگر گفتيم باطل است لا غير ، بدان جهت است كه خودش مستقلا حقيقت ندارد .
و به هر تقدير ، معناى آيه اين است كه : اين تصرف در تكوين و تشريع از خداى سبحان است و سببش اين است كه خداى تعالى خودش حق است و با مشيت اوست كه هر موجود حقى داراى حقيقت مىشود ، و آلهه مشركين و هر چيزى كه ظالمين ياغى بدان ركون مىكنند باطل است و قادر بر هيچ چيز نيست .
* ( « وَأَنَّ اللَّه هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ » ) * - « علو » خداى تعالى به گونه اى است كه او علو دارد و هيچ چيز بر او علو ندارد . و كبرش طورى است كه در برابر هيچ چيز كوچك نمىشود و ذليل و خوار نمىگردد . و اين علو و اين كبر از فروعات حق بودن يعنى ثابت و زوال ناپذير بودن او است .
* ( « ألَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّه لَطِيفٌ خَبِيرٌ » ) * در اين آيه بر عموم قدرت خداى عز و جل كه قبلا گذشت استشهاد شده به مساله فرو فرستادن آب از آسمان - و منظور از آسمان بالاى سر است - و سر سبز نمودن زمين .
و جمله * ( « إِنَّ اللَّه لَطِيفٌ خَبِيرٌ » ) * بيان علت سبز كردن زمين با فرستادن باران است ، پس نتيجه آن تعليل و اين استشهاد چنين مىشود كه گويى فرموده باشد : خدا آب را از آسمان مىفرستد ، تا چنين و چنان شود ، چون خدا لطيف و خبير است و خود به عموم قدرتش گواهى مىدهد .
* ( « لَه ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ وَإِنَّ اللَّه لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ » ) * ظاهر اين جمله مىرساند كه خبرى بعد از خبر باشد براى كلمه « ان » پس در نتيجه تتمه تعليل در آيه سابق خواهد بود . گويا فرموده : خدا لطيف و خبير و مالك همه موجودات در آسمان و زمين است و در ملك خود هرطور بخواهد به لطف و جبروتش تصرف مىكند ، ممكن هم هست جمله اى غير مربوط به سابق ، و تعليلى جداگانه و مستقل باشد .
و جمله * ( « وَإِنَّ اللَّه لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ » ) * افاده مىكند كه هر چند تصرفات او همه جميل و نافع و سزاوار حمد و ستايش است ولى در عين حال خود او هيچ احتياجى به آن تصرفاتش ندارد . پس مفاد دو اسم « غنى » و « حميد » مجموعا اين است ، كه خداى تعالى جز آنچه كه نافع است انجام نمىدهد ، و ليكن آنچه انجام مىدهد نفعش عايد خودش نمىشود بلكه عايد خلقش مىگردد .
* ( « ألَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الأَرْضِ . . . » ) *
اين آيه استشهاد ديگرى بر عموم قدرت خدا است ، و مقابله ميان تسخير آنچه در زمين
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 569
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٥٦٩