است و تسخير كشتىها در دريا تاييد مىكند كه مراد از زمين ، خشكى ، در مقابل دريا است و بنا بر اينكه جمله * ( « وَيُمْسِكُ السَّماءَ . . . » ) * پس از اين دو جمله واقع شده ، مىرساند كه حاصل مقصود اين است كه خدا آنچه در آسمان و آنچه در زمين ، و آنچه در درياها است مسخر براى شما كرده .
و مراد از آسمان همانطور كه گفتيم جهت بالا ، و موجودات بالا است پس خدا نمىگذارد كه آن موجودات فرو ريزند ، و به زمين بيفتند ، مگر به اذن خودش كه با اذن او احيانا سنگهاى آسمانى و صاعقه ، و امثال آن به زمين مىافتد .
خداوند اين آيه را با دو صفت رأفت و رحمت ختم فرموده تا نعمت را تتميم نموده ، منت را بر مردم تمام كرده باشد .
* ( « وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الإِنْسانَ لَكَفُورٌ » ) * سياق ماضى در « احياكم » دلالت مىكند بر اينكه مقصود از آن ، حيات دنيا است ، و اهميتى كه معاد دارد اقتضاء مىكند كه مراد از جمله « ثم يحييكم » حيات اخروى در روز قيامت باشد ، نه حيات برزخى .
و اين نعمت حيات و دنبالش نعمت مرگ ، و دنبال آن باز نعمت حيات ، از نعمتهاى بزرگ الهى است كه خدا با آن منت را بر بشر تمام كرده و به همين جهت در آخر آيه فرموده : « به درستى كه انسان به طور مسلم كفران پيشه است » .
بحث روايتى
در جوامع الجامع در ذيل آيه * ( « وَالَّذِينَ هاجَرُوا ) * . . . * ( لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ » ) * مىگويد : روايت شده كه اصحاب گفتند : يا رسول اللَّه ! اينان كه كشته شدند فهميديم خدا چه چيزى به آنان عطا فرمود حال كه ما با تو جهاد مىكنيم آن طور كه آنان كردند ، و اگر شهيد نشويم و به مرگ طبيعى از دنيا برويم نزد خدا چه اجرى خواهيم داشت ؟ در پاسخ آنان اين دو آيه نازل شد « 1 » .
و در مجمع البيان در تفسير آيه * ( « وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِه . . . » ) * مىگويد : روايت شده كه اين آيه در باره قومى از مشركين مكه نازل شد كه جمعى از مسلمانان را دو شب از محرم مانده ديدند و با خود گفتند اصحاب محمد در اين ماه قتال را حلال نمىدانند پس به آن دو حمله
هامش
( 1 ) جوامع الجامع ، ص 297 .