اعمال ثبت مىكنيم ، ثبتى كه هرگز فراموش نشود . پس مقصود از اين كه فرمود : * ( « فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِه وَإِنَّا لَه كاتِبُونَ » ) * اين است كه عمل صالحشان فراموش و كفران نمىشود .
اين آيه شريفه از آياتى است كه دلالت مىكند بر قبولى اعمال صالح ، مشروط به اينكه توأم با ايمان باشد ، هم چنان كه آيات حبط اعمال به خاطر كفر ، آن را تاييد مىكند ، و نيز دلالت مىكند بر اينكه مؤمنى كه بعضى از اعمال صالح را به جاى مىآورد اهل نجات است .
* ( « وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ » ) * آنچه از اين آيه با كمك سياق به ذهن تبادر مىكند ، اين است كه مراد اين باشد : ما اهل هر قريه را كه هلاك كنيم ديگر زنده نمىشوند ، و دوباره به دنيا بر نمىگردند تا آنچه كمبود دارند جبران كنند ، و آنچه از عمر و زندگى از كف دادهاند استيفا نمايند .
و اين در حقيقت يك لنگه از دو لنگه تفصيلى است كه آيه * ( « فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ . . . » ) * ، متضمن آن است . پس طرف ديگر از دو طرف تفصيل اين مىشود :
هر كه مؤمن نباشد ، هر چه عمل صالح به جاى آورد نوشته نمىشود ، و سعيش مشكور نيست بلكه خائب و خاسر است ، و سعيش در دنيا بىنتيجه است ، و بعد از مردن هم ديگر راهى به تدارك آنچه كه از او فوت شده ندارد .
چيزى كه هست ، خداى تعالى در آيه مورد بحث به جاى فرد ، مجتمع را مورد سخن قرار داده ، و فرموده : * ( « وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها » ) * و نفرموده : « و حرام على من اهلكناه - حرام است بر كسى كه ما او را هلاك كرديم » ، و اين بدان جهت است كه فساد فرد به طبع به فساد جامعه سرايت مىكند و به طغيان جامعه منتهى مىشود ، و آن گاه ديگر عذاب بر آنان حتمى مىشود و همه هلاك مىگردند ، هم چنان كه در سوره اسرى فرموده : « وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً » « 1 » .
البته به احتمال بعيدى مىتوان گفت كه منظور از « اهلاك » ، اهلاك به جرم گناهان باشد ، به اين معنا كه در اثر گناه زياد استعداد سعادت و هدايت به كلى در آنان باطل گردد ، هم چنان كه در آيه « وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ » « 2 » بدان اشاره كرده است .
هامش
( 1 ) هيچ شهر و ديارى در روى زمين نيست جز آنكه پيش از ظهور قيامت اهل آن شهر را يا هلاك كرده . يا به عذاب سخت معذب مىكنيم . سوره اسرى ، آيه 58 .
( 2 ) هلاك نمىكنند مگر خويشتن را و نمىفهمند . سوره انعام ، آيه 26 .