كه در طوايف آنها هست . و اين خود نوعى سرزنش و مذمتى است از مردم به خاطر اختلافشان در دين و نافرمانى خدا در پرستش معبود يگانه .
و در جمله * ( « كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ » ) * بيان مىكند كه اختلافشان در امر دين ناديده گرفته نمىشود بلكه همگى به سوى خدا بازگشت نموده بر طبق اختلافى كه در امر دين كردند سزا داده مىشوند . هم چنان كه تفصيل در آيه * ( « فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ . . . » ) * نيز بدان اشاره دارد . و اگر جمله * ( « كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ » ) * را بدون عطف آورده براى اين است كه اين جمله در واقع جوابى است از سؤالى تقديرى ، گويى كسى پرسيده عاقبت اختلافشان در امر دين چه خواهد بود و چه نتيجه خواهد داد در پاسخ فرموده « همه به سوى ما بر مىگردند و طبق عملشان مجازاتشان مىكنيم » .
* ( « فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِه وَإِنَّا لَه كاتِبُونَ » ) * اين آيه تفصيل حال اختلاف كنندگان است از نظر جزاى اخروى ، و به زودى آيه اى خواهد آمد كه به منزله بيان و تفصيل جزاى دنيايى ايشان است كه در آن مىفرمايد : * ( « وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ » ) * .
پس معناى اينكه فرمود : * ( « فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ » ) * اين است كه از افراد بشر هر كس چيزى از اعمال صالح را به جاى آورد - البته عمل صالح را مقيد به ايمان كرد چون عمل بدون ايمان اثرى ندارد - .
و مراد از « ايمان » به طورى كه از سياق و مخصوصا از آيه گذشته كه مىفرمود : * ( « وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ » ) * بر مىآيد قطعا ايمان به خدا است ، چيزى كه هست ايمان به خدا جداى از ايمان به انبيايش نيست ، آن هم همه آنان ، بدون استثناء ، زيرا فرموده : « إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّه وَرُسُلِه ، وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّه وَرُسُلِه وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ . . . أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا » « 1 » .
* ( « فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِه » ) * - يعنى سعى ايشان مستور نمىماند . « كفران » در مقابل « شكر » است ، و لذا از اين معنا در موضعى ديگر چنين تعبير آورده : « وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً » « 2 » .
و معناى اينكه فرمود : * ( « وَإِنَّا لَه كاتِبُونَ » ) * اين است كه ما اعمالشان را در صحيفه
هامش
( 1 ) يعنى كسانى كه به خدا و پيامبرانش كفر مىورزند ، و ميان خدا و پيامبرانش جدايى انداخته ، مىگويند : به بعضى ايمان مىآوريم ، و به بعضى كفر مىورزيم . . . حقا اينان كافرند . سوره نساء ، آيات 150 و 151 .
( 2 ) سوره دهر ، آيه 22 .