* ( « إِنَّ هذِه أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ » ) * كلمه « امة » به معناى جماعتى است كه مقصد واحدى آنها را جمع كرده باشد .
خطاب در آيه شريفه به طورى كه سياق به آن گواهى مىدهد خطابى است عمومى ، كه تمامى افراد مكلف بشر را در بر مىگيرد . و مراد از امت در اينجا نوع انسان است ، كه معلوم است نوع براى خود وحدتى دارد ، و همه انسانها در آن نوع واحدند ، و اگر اسم اشاره « هذه » را مؤنث آورده به مناسبت تانيث خبر « ان » است كه همان كلمه « امت » مىباشد .
و معناى آيه اين است كه : اين نوع انسانى ، امت شما بشر است ، و اين هم واحد است ، ( همه در انسانيت يكى هستند ) ، پس امت واحده اى هستيد و من - اللَّه واحد تعالى - پروردگار شما هستم ، زيرا مالك و مدبر شمايم ، پس تنها مرا بپرستيد ، و نه ديگران را .
و در جمله * ( « أُمَّةً واحِدَةً » ) * اشاره به دليل خطاب « فاعبدون » نموده ، براى اينكه نوع انسانى وقتى نوعى واحد ، و امتى واحده و داراى هدف و مقصدى واحد باشد و آن هدف هم عبارت باشد از سعادت حيات انسانى ، ديگر ممكن نيست غير ربى واحد ارباب ديگرى داشته باشد ، چون ربوبيت و الوهيت منصب تشريفى و قراردادى نيست ، تا انسان به اختيار خود هر كه را و هر چه را خواست براى خود رب قرار دهد ، بلكه ربوبيت و الوهيت به معناى مبدئيت تكوين و تدبير است ، و چون همه انسانها از اولين و آخرينشان يك نوع و يك موجودند ، و نظامى هم كه به منظور تدبير امورش در او جريان دارد نظامى است واحد و متصل و مربوط كه بعضى اجزاء را به بعضى ديگر متصل مىسازد ، قهرا اين نوع واحد و نظام واحد را جز مالك و مدبرى واحد به وجود نياورده است ، و ديگر معنا ندارد كه انسانها در امر ربوبيت با هم اختلاف كنند ، و هر يك براى خود ربى اتخاذ كند غير رب آن ديگرى ، و يا در عبادت راهى برود غير آن راهى كه ديگرى سلوك مىكند . پس انسان نوع واحد است و لازم است ربى واحد اتخاذ كند ، و او ربى باشد كه حقيقت ربوبيت را واجد باشد ، و او خداى عز اسمه است .
بعضى « 1 » گفتهاند : مراد از امت ، دين است ، و اشاره به كلمه « هذه » به دين اسلام است كه دين همه انبيا بوده . و مراد از اينكه فرمود « امت واحده اى است » اين است كه اجتماع انبيا و بلكه اجماعشان بر آن است . و معناى آيه اين است كه : ملت اسلام ملت شما است ، كه واجب است حدود آن را حفظ كنيد ، و ملتى است كه همه انبيا ( ع ) بر
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 62 و تفسير فخر رازى ، ج 22 ، ص 219 .