« ما بَيْنَ أَيْدِينا » را حمل بر اعمال و آثار متفرعه بر وجود آدميان نموده ، جمله « وَما خَلْفَنا » را هم بر اسباب و علل وجود آنان ، كه مقدم بر وجود ايشان است بكنيم ، و بنا بر اين اگر اين دو عبارت را در آيه مورد بحث نيز حمل بر همين معنا كنيم ، در نتيجه جمله مذكور تعليل روشنى براى مجموع * ( « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ ) * . . . * ( بِأَمْرِه يَعْمَلُونَ » ) * خواهد بود ، و معناى آن جمله و اين تعليل چنين مىشود : اگر خداى تعالى ذوات ملائكه را مكرم داشته ، و آثار وجودى آنان را ستوده ، براى اين بوده كه به گفتار و كردار آنان آگاه بوده * ( « يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ » ) * ، و نيز به اسبابى كه به وسيله آن اسباب هستى يافتهاند ، خبر داشته ، و آن اصل و ريشه اى كه روى آن ريشه جوانه زدهاند آگاه بوده ، * ( « وَما خَلْفَهُمْ » ) * ، هم چنان كه در ستايش اشخاص مىگوييم : فلانى مردى كريم النفس و خوش كردار است ، چون از دودمانى اصيل ، و نجيب منشا گرفته است .
و جمله * ( « وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى » ) * ، مساله شفاعت ملائكه براى غير ملائكه را متعرض است ، و اين مساله اى است كه خيلى مورد توجه و اعتقاد بتپرستان است ، كه مىگفتند : « هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّه » « 1 » و يا مىگفتند : « ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّه زُلْفى » « 2 » خداى تعالى در جمله مورد بحث اعتقاد آنان را رد نموده ، مىفرمايد : ملائكه هر كسى را شفاعت نمىكنند ، تنها كسانى را شفاعت مىكنند كه داراى ارتضاء باشند ، و ارتضاء به معناى داشتن دينى صحيح و مورد رضاى خدا است ، چون خودش فرموده : « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ » « 3 » پس ايمان به خدا بدون شرك ، ارتضايى است ، كه وثنىها آن را ندارند ، چون مشركند ، و از جمله عجائب امر ايشان اين است كه خود ملائكه را شريك خدا مىگيرند ، ملائكه اى كه شفاعت نمىكنند مگر غير مشركين را .
* ( « وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِه مُشْفِقُونَ » ) * - مقصود از اين خشيت ترس از سخط و عذاب خدا است ، اما ترسى كه توأم با امن از آن باشد ، چون ملائكه گناهى ندارند . و اگر بگويى ملائكه با عصمتى كه خدا به ايشان داده ، ديگر چرا مىترسند ؟ مىگوييم : عصمتى كه به آنان افاضه شده قدرت خداى را تحديد نمىكند ، زمام ملك را از يد او خارج نمىسازد ، پس او در هر حال قادر است ، و همين نكته است كه معناى آيه بعدى را روشن مىسازد .
هامش
( 1 ) اينها شفيعان ما در درگاه خدايند . سوره يونس ، آيه 18 .
( 2 ) اگر اينها را مىپرستيم براى اين است كه ما را به خدا نزديك كنند . سوره زمر ، آيه 3 .
( 3 ) خدا نمىآمرزد اينكه به او شرك بورزند ، ولى هر گناهى كه پايينتر از آن باشد ، از هر كس كه خودش بخواهد مىآمرزد . سوره نساء ، آيه 48 .