الَّذِي بِيَدِه مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ » « 1 » و آيه « وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ » « 2 » حقيقت معناى امر را به دست آورد ، و در بعضى مباحث گذشته نيز در باره آن مختصرى صحبت شد ، و به زودى بحث مفصل آن در كلامى كه پيرامون ملائكه از نظر قرآن خواهيم داشت ، خواهد آمد و در آنجا خواهيم گفت كه حقيقت ملك در نظر قرآن چيست .
* ( « يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِه مُشْفِقُونَ » ) * .
مفسرين « 3 » دو جمله * ( « ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ » ) * و * ( « ما خَلْفَهُمْ » ) * را به اعمال گذشته و آينده آنان تفسير كرده ، گفتهاند : معنايش اين است كه خداوند آنچه را كه تا كنون كردهاند ، و آنچه را كه بعدا مىكنند مىداند .
بنا بر اين تفسير جمله * ( « يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ » ) * ، استيناف و جمله اى ابتدايى در مقام تعليل جمله قبل است كه مىفرمود * ( « لا يَسْبِقُونَه بِالْقَوْلِ . . . » ) * ، گويا فرموده است : اگر آنچه از گفتار و كردار دارند ، همه به امر خداى تعالى است ، بدين جهت است كه خداى تعالى نيز ، هم گفتار و كردار گذشته آنان را مىداند و هم آينده شان را ، به همين جهت همواره مراقب احوال خود هستند .
و معناى مذكور معناى خوبى است ، ليكن براى تعليل عدم اقدامشان بر معصيت بهتر سازش دارد تا براى تعليل انحصار عمل در مورد امر ، و لفظ آيه منظورش اين دومى است نه اولى .
علاوه بر اين لفظ آيه هيچ دلالتى ندارد بر اينكه ملائكه مىدانند كه خدا به گذشته و آينده شان آگاه است . و با اين فرض ديگر معناى صحيحى براى تفسير مزبور نمىماند .
در تفسير آيه شريفه « وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَه ما بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا » « 4 » نيز گذشت كه گفتيم بهترين وجه اين است كه جمله
هامش
( 1 ) فرمان نافذ خدا وقتى اراده خلقت چيزى راى كند به محض اينكه بگويد موجود باش بلافاصله موجود مىشود . پس منزه است كسى كه ملك و ملكوت هر چيزى به دست او است . سوره يس ، آيات ، 82 و 83 .
( 2 ) و فرمان ما در عالم يكى است كه ( در سرعت ) مانند چشم به هم زدن انجام مىشود . سوره قمر ، آيه 50 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 17 ، ص 33 .
( 4 ) ما جز به فرمان پروردگار تو نازل نمىشويم آنچه پيش روى ما و پشت سر ما و بين اين دو مىباشد از آن او است و پروردگارت هرگز فراموشكار نبوده . سوره مريم ، آيه 64 .