جزايشان مىدهد ، در حالى كه همه براى حى قيوم ، سر به زير افكنده ، ذليل شده باشند ، و اين نيز از شؤون سلطنت او است ، پس او است ملك در اول و در آخر ، ( در دنيا و در آخرت ) و او است حقى كه بر آنچه ازل بوده ثابت خواهد بود .
و ممكن هم هست بگوييم جمله مورد بحث متفرع بر تمامى مطالب گذشته است ، يعنى از اول داستان موسى و معارفى كه متفرع بر آن كرده تا اينجا ، و در حقيقت به منزله ختم داستان با تسبيح و تعظيم باشد .
* ( « وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُه وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً » ) * .
سياق آيات مورد بحث شهادت مىدهد بر اينكه در اين آيه تعرضى نسبت به چگونگى تلقى رسول خدا ( ص ) بر وحى قرآن شده است ، و بنا بر اين ضمير در « وحيه » به قرآن بر مىگردد ، و جمله * ( « وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ » ) * نهى از عجله در قرائت قرآن است . و معناى جمله * ( « مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُه » ) * اين است كه قبل از تمام شدن وحى از ناحيه فرشته وحى ، در خواندن آن عجله مكن .
پس اين آيه مىرساند كه وقتى وحى قرآن براى آن جناب مىآمده ، قبل از اينكه وحى تمام شود ، شروع به خواندن آن مىكرده ، و در آيه ، آن حضرت را نهى فرمودهاند از اينكه در قرائت قرآن و قبل از تمام شدن وحى آن عجله نكند ، پس آيه مورد بحث در معناى آن آيه ديگر است كه مىفرمايد : « لا تُحَرِّكْ بِه لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِه إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَه وَقُرْآنَه فَإِذا قَرَأْناه فَاتَّبِعْ قُرْآنَه » « 1 » .
و مؤيد اين معنا جمله بعد است كه مىفرمايد : * ( « وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً » ) * ، براى اينكه جمله * ( « لا تَعْجَلْ ) * . . . * ( وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً » ) * مىرساند كه مراد استبدال است ، يعنى به جاى اينكه در آيه اى كه هنوز به تو وحى نشده عجله كنى علم بيشترى طلب كن . و برگشت معنا به اين مىشود كه اگر تو به قرائت آيه اى كه هنوز بر تو نازل نشده عجله مىكنى ، براى اين است كه تا اندازه اى بدان علم پيدا كرده اى ، ولى تو به آن مقدار علم اكتفاء مكن ، و از خدا علم جديد بخواه ، و بخواه كه صبر و حوصله ات دهد تا بقيه وحى را بشنوى .
اين آيه شريفه از جمله مداركى است كه مضمون روايات را تاييد مىكند ، كه دارد :
قرآن كريم دو بار نازل شده ، يكى بار اول كه همه اش از اول تا به آخر دفعتا نازل شده است ، و
هامش
( 1 ) زبانت را به خواندن آن حركت مده و عجله مكن ، جمع آورى آن و خواندنش با ما است پس وقتى آن را خوانديم تو با ما بخوان ، سوره قيامت ، آيه 18 .