فصل بر حسب وعده و وعيد الهى جريان يافتنى است ، و هيچ عاملى جرم مجرمى را ساقط ننموده ، گناهى را از گناهكارى صرفنظر نمىكند ، پس معناى اينكه فرمود شفاعت نافع نيست ، اين است كه شفاعت اثر ندارد .
و جمله * ( « إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَه الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَه قَوْلًا » ) * استثنايى است كه دلالت مىكند بر اينكه در كلام سابق همه عنايت در اين است كه شفعاء را نفى كند نه تاثير شفاعت را در شفاعت شدگان ، و مراد اين است كه به كسى اجازه نمىدهند كه در مقام شفاعت كسى سخنى بگويد ، هم چنان كه جمله بعدى هم كه مىفرمايد : * ( « وَرَضِيَ لَه قَوْلًا » ) * اشاره به اين معنا دارد ، و مىفهماند كه آن روز سخن گفتن منوط به اجازه است ، هم چنان كه مىفرمايد : « يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِه » « 1 » و نيز مىفرمايد : « لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَه الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً » « 2 » .
و ما در سابق يعنى در تفسير سوره هود در جلد دهم اين كتاب گفتارى در معناى اذن در تكلم گذرانديم .
و اما اينكه فرمود : * ( « وَرَضِيَ لَه قَوْلًا » ) * معنايش اين است كه قول او آميخته با چيزى كه مايه سخط خدا است از قبيل خطا و خطيئه نباشد ، چون اطلاق جمله اقتضا دارد به عموم حمل شود ، و چنين كلامى جز از كسى كه خدا سريره اش را خالص از خطاى در اعتقاد و خطيئه در عمل كرده باشد نمىتواند سر زند ، تنها كسانى ممكن است چنين كلامى داشته باشند كه خدا دلهاشان را در دنيا از رجس شرك و جهل پاك كرده باشد ، و يا كسانى كه ملحق به ايشان شده باشند ، چون روز قيامت همه بلاها و ابتلاآت از ناحيه دلها و باطنها است ، هم چنان كه فرمود : « يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ » « 3 » و اين رشته سر دراز دارد كه ان شاء اللَّه تعالى مقدارى از حرفها كه مربوط به آن است در اين نزديكىها از نظر خواننده محترم خواهد گذشت .
* ( « يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِه عِلْماً » ) * .
اگر ضميرهاى جمع ، در « ايديهم » و « خلفهم » و « يحيطون » ، به * ( « مَنْ أَذِنَ لَه » ) * برگردد ، و به اعتبار معناى « من » جمع آورده شده باشد ، معنا اين مىشود كه سخن مرضى آنان بر خدا مخفى نيست ، چون علم خدا محيط به ايشان است ، ولى ايشان محيط به خدا نيستند ، و
هامش
( 1 ) روزى كه خواهد آمد هيچ كس سخن نمىگويد مگر به اذن او . سوره هود ، آيه 105 .
( 2 ) آن روز كسى تكلم نمىكند مگر آن كس كه رحمانش اجازه داده و قولش پسنديده باشد .
سوره نبا ، آيه 38 .
( 3 ) روزى كه باطنها آشكار مىگردد . سوره طارق ، آيه 9 .