* ( « يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَه وَخَشَعَتِ الأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً » ) * .
در اين آيه كه مىفرمايد : « عوج ندارد » دو احتمال هست يكى اينكه مربوط به پيروى داعى باشد و در نتيجه * ( « لا عِوَجَ لَه » ) * حال از ضمير جمع و عامل آن « يتبعون » باشد كه در اين صورت معناى آيه چنين مىشود كه ، مردم در آن روز جز پيروى محض چاره اى ندارند ، نه مىتوانند كمترين توقفى كنند ، و نه كمترين استنكاف و تنبلى و مسامحه اى ، براى اينكه همه اينها فرع توانستن است و آن روز نه تنها مردم توانايى ندارند بلكه توهم آن را هم نمىكنند چون آن روز به عيان مىبينند كه ملك و قدرت تنها از خداى سبحان است و كسى شريك او نيست هم چنان كه فرمود : « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 1 » و نيز فرموده : « وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّه جَمِيعاً » « 2 » .
احتمال دوم اينكه متعلق به داعى باشد آن وقت معناى آيه اين مىشود كه : داعى روز قيامت احدى را ترك نمىكند مگر آنكه بدون استثناء دعوت مىكند و خلاصه در باره احدى دچار اشتباه و فراموشى نگشته در دعوت هيچ كس سهلانگارى نمىكند .
و ليكن تعقيب جمله به جمله * ( « وَخَشَعَتِ الأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ . . . » ) * با احتمال اول مناسبتر است براى اينكه اگر كسى را دعوت و يا احضار كنند وقتى صدايش بلند مىشود كه در مقام تمرد و استكبار از اطاعت و پيروى باشد ، و كلمه « همس » در آيه مورد بحث به طورى كه راغب گفته به معناى صداى خفى است و « همس الاقدام » به معناى آهسته ترين صداى پاهاست « 3 » . هم چنان كه در قرآن به همين معنا به كار رفته آنجا كه فرموده : * ( « فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً » ) * .
خطاب در جمله * ( « فَلا تَسْمَعُ » ) * به رسول خدا ( ص ) است ولى مقصود ، هر كسى است كه حس شنوايى داشته باشد ، و معنايش اين است كه آن روز صداها به خاطر استغراق در مذلت و خوارى در برابر خداى تعالى آن چنان آهسته مىشود كه هيچ شنونده اى جز صدايى خفيف نمىشنود .
* ( « يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَه الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَه قَوْلًا » ) * اينكه منفعت شفاعت را نفى مىكند ، كنايه از اين است كه قضاء به عدل ، و حكم
هامش
( 1 ) امروز ملك از كيست از خداى واحد قهار . سوره مؤمن ، آيه 16 .
( 2 ) و اگر كسانى كه ستم كردند خود را در آن هنگام كه عذاب را مىبينند مشاهده كنند مىفهمند كه نيروى همه نيروها تنها از خدا است . سوره بقره ، آيه 165 .
( 3 ) مفردات راغب ، ماده « همس » .