* ( « نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً » ) * - يعنى ما به همه آنچه كه در باره مكث در دنيا مىگويند احاطه علمى داريم چون مىدانيم كه معتدلترين آنان و آنهايى كه گفتارشان نزديكتر به صدق است مىگويند : در دنيا نمانديد مگر يك روز ، و اگر گوينده اين حرف را معتدل و راستگوترين مردم دانسته ، براى اين است كه ماندن محدود در دنيا و عمر ناچيز آن در قبال ماندن تا ابد و عمر جاودانه قابل مقايسه نيست ، و اصلا قدر و اندازه اى ندارد ، پس اگر كسى آن را يك روز بداند نسبت به كسانى كه ده روز دانستهاند به واقع نزديكتر و راستگوتر است .
و همين قول نيز نسبى و غير حقيقى است ، حقيقت قول همان است كه خداى سبحان در آيه « وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّه إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » « 1 » بيان كرده ، و به زودى بحثى كامل و مفصل در باره اين مكث در تفسير آيه مورد استشهاد در سوره روم خواهد آمد ان شاء اللَّه .
* ( « وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ ) * . . . * ( وَلا أَمْتاً » ) * .
اين آيه دلالت دارد بر اينكه مردم از رسول خدا ( ص ) از وضع كوه ها در روز قيامت پرسيده بودند ، كه در اين آيات از آن جواب مىدهد .
* ( « فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً » ) * - يعنى بگو پروردگارم آنها را ذره ذره نموده و ذره هايش را منتشر مىكند ، به طورى كه در جاى آن چيزى باقى نمىماند * ( « فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً » ) * كلمه « قاع » به معناى زمين صاف و تخت است ، و كلمه « صفصف » نيز به معناى زمين تختى است كه ليز و صاف باشد و معناى جمله اين است كه پس از خرد كردن كوه ها و پاشيدن ذرات آن ، زمين را تخت و هموار مىكند ، به طورى كه هيچ چيز روى آن ديده نمىشود . و گويا ضمير در « فيذرها » به زمين برگردد به اعتبار اينكه قبلا همان كوه ها بوده و در جمله * ( « لا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً » ) * بعضى « 2 » گفتهاند : « عوج » به معناى زمينهاى پست ، و « امت » زمينهاى بلند است و خطاب آن به رسول خدا ( ص ) است و مراد اين است كه هر كس كه استعداد بينايى دارد ، پستى و بلندى در آن نمىبيند و معنايش اين است كه هيچ بيننده اى نقطه پستى مانند دره و نقطه بلندى مانند تل و كوه نمىبيند .
هامش
( 1 ) و آنان كه علم و ايمان داده شدند گفتند به مقتضاى لوح محفوظ شما تا روز بعث درنگ كرديد و اين است روز بعث و ليكن نمىدانستيد . سوره روم ، آيه 56 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 30 به نقل از حسن .