است .
بعضى « 1 » ديگر گفتهاند : * ( « ما بَيْنَ أَيْدِينا » ) * يعنى آسمان و * ( « ما خَلْفَنا » ) * يعنى زمين و * ( « ما بَيْنَ ذلِكَ » ) * يعنى بين آسمان و زمين است . بعضى « 2 » ديگر عكس اين را گفتهاند : بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : * ( « ما بَيْنَ أَيْدِينا » ) * يعنى آنجايى كه بدان منتقل مىشوند ، * ( « ما خَلْفَنا » ) * يعنى آنجايى كه از آن منتقل مىگردند * ( « ما بَيْنَ ذلِكَ » ) * يعنى آن مكانى كه در آن هستند .
اين اقوال سه گانه اخير مشتركند در اينكه كلمه « ما » موصول مكانى است ، هم چنان كه آن هفت قول قبلى مشتركند در اينكه « ما » موصول زمانى است ، البته در اينجا قول « 4 » ديگرى هست كه كلمه مذكور را اعم از زمانى و مكانى گرفته پس مجموع اقوال در معناى اين سه كلمه يازده قول شد ، كه متاسفانه هيچيك از آنها دليلى ندارند ، علاوه بر اين اشكالى هم دارند ، و آن اين است كه ملائكه را با انسان قياس كردهاند ، و حق مطلب همان است كه ما گفتيم .
پس جمله « * ( لَه ما بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ ) * » افاده مىكند كه ملك خداى تعالى كه ملك حقيقى است و غير او كسى در آن تصرفى ندارد و نيز غير او در آن اراده اى - ندارد مگر به اذن و مشيت او ، او ، بر ملائكه احاطه دارد ، و چون ملائكه معصيت ندارند پس هيچ عملى انجام نمىدهند مگر به امر او ، و بعد از اذن و اراده او نمىكنند مگر آنچه را كه خدا اراده كند ، پس هيچ ملكى نازل نمىشود مگر به امر او .
و با اين بيان روشن گرديد كه جمله * ( « لَه ما بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ » ) * در مقام تعليل جمله * ( « وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ » ) * و در جمله آخر آيه كه مىفرمايد * ( « وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا » ) * كلمه « نسى » بر وزن فعول ، از نسيان است ، و تتمه تعليل مزبور است ، و معنايش اين است كه خداى تعالى چيزى از ملك خود را فراموش نمىكند تا در نتيجه امر تدبير ملكش مختل بماند ، پس در جايى كه نزول ملك واجب است ، امر به نزول را ترك نمىكند ، و در جايى كه واجب نيست به آن امر نمىكند و هكذا ، و گويا همين وجه باعث شد كه در آيه به جاى اثبات علم و يا يادآورى ، نسيان را از خداى تعالى نفى كند .
بعضى « 5 » ديگر گفتهاند : معناى آيه اين است كه پروردگار تو انبياى خود را رها نمىكند ، و عدم نزول ملائكه براى عدم امر به آن است ، نه اينكه خدا تو را رها كرده و به خود واگذار نموده باشد .
هامش
( 1 ، 2 ، 3 ، 4 ، 5 ) روح المعانى ، ج 16 ، ص 114 .