شامل قسمتى از مكان پيش روى ملائكه و مكانى كه در آنند و تمامى مكان پشت سر ايشان مىشود ، ولى شامل تمام مكان پيش روى آنان نمىشود ، و همچنين اگر مراد از آن ، زمان بوده باشد ، شامل همه گذشته و حال ، و قسمتى از آينده ، يعنى آينده نزديك مىگردد ، و حال آنكه سياق جمله * ( « لَه ما بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ » ) * به صراحت احاطه را مىرساند ، و با بعضى زمانها و يا مكانها دون بعضى نمىسازد .
بنا بر اين وجه صحيح اين است كه ما كلمه * ( « ما بَيْنَ أَيْدِينا » ) * را بر اعمال ملائكه و آثار متفرع بر وجود ايشان حمل كنيم و بگوييم : به منظور اين است كه خدا آنچه عمل و اثر از ما سر مىزند مالك است ، و مراد از * ( « ما خَلْفَنا » ) * را اسباب وجود ملائكه بگيريم و بگوييم : مراد از آن اين است كه خدا مالك تمامى آن اسباب و مقدماتى است كه قبل از هستى ما رديف كرد و آن اسباب سبب پيدايش ما شد ، و جمله * ( « ما بَيْنَ ذلِكَ » ) * را حمل كنيم بر وجود خود ملائكه كه اگر آيه را چنين معنا كنيم آن وقت آيه شريفه متضمن بديعترين تعبيرها ، و لطيفترين بيانات مىشود ، كه با اين معنا احاطه الهى هم محفوظ مىماند ، چون برگشت معناى آيه به اين مىشود كه خدا مالك وجود ما و مالك متعلقات قبلى و بعدى وجود ما است .
اين بود آن معنايى كه مىخواستيم براى اين جمله بكنيم ، ولى مفسرين در معناى آن اختلاف كردهاند ، بعضى « 1 » گفتهاند ، مراد از * ( « ما بَيْنَ أَيْدِينا » ) * زمان آينده و پيش روى ما است ، و مراد از * ( « ما خَلْفَنا » ) * زمان گذشته و مراد از * ( « ما بَيْنَ ذلِكَ » ) * زمان حال ما است .
بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : * ( « ما بَيْنَ أَيْدِينا » ) * يعنى زمان قبل از ايجاد ، و * ( « ما خَلْفَنا » ) * يعنى بعد از مرگ تا بر قرار شدن آخرت و * ( « ما بَيْنَ ذلِكَ » ) * يعنى مدت زندگى .
بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : * ( « ما بَيْنَ أَيْدِينا » ) * يعنى دنيا تا نفخه اول صور ، و * ( « ما خَلْفَنا » ) * يعنى بعد از نفخه دوم ، و * ( « ما بَيْنَ ذلِكَ » ) * يعنى بين اين دو نفخه كه مدت چهل سال است .
بعضى « 4 » ديگر گفتهاند * ( « ما بَيْنَ أَيْدِينا » ) * يعنى آخرت * ( « وَما خَلْفَنا » ) * يعنى دنيا ، عده اى « 5 » ديگر گفتهاند : * ( « ما بَيْنَ أَيْدِينا » ) * يعنى قبل از خلق ، * ( « وَما خَلْفَنا » ) * يعنى بعد از فناء ، * ( « وَما بَيْنَ ذلِكَ » ) * يعنى بين دنيا و آخرت ، بعضى « 6 » ديگر گفتهاند : * ( « ما بَيْنَ أَيْدِينا » ) * يعنى آنچه از امر دنيا مانده و * ( « ما خَلْفَنا » ) * يعنى آنچه گذشته و * ( « ما بَيْنَ ذلِكَ » ) * يعنى آنچه الآن در آن هستند .
بعضى « 7 » ديگر گفتهاند : معناى آيه ابتداى خلقت و انتهاى اجل و مدت حيات ما
هامش
( 1 ، 2 ، 3 ، 4 ، 5 ، 6 ، 7 ) تفسير فخر رازى ، ج 21 ، ص 239 و مجمع البيان ، ج 3 ، ص 521 .