ببار نياورد .
* ( « يُثَبِّتُ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ . . . » ) * .
ظاهرا كلمه « بالقول » متعلق به « يثبت » است ، نه به جمله « آمنوا » و باى آن ، باى آلت ، و يا سببيت است ، نه باى تعدى ، و جمله * ( « فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الآخِرَةِ » ) * نيز متعلق به « يثبت » است نه به « الثابت » .
در نتيجه ، معناى آيه به اين برگشت مىكند كه : كسانى كه ايمان آوردهاند ، اگر بر ايمان خود ثابت بمانند و استقامت به خرج دهند ، خداوند هم ايشان را در دنيا و آخرت بر همان ايمانشان ثابت قدم مىكند و اگر مشيت خداى تعالى نباشد ، ثبات خودشان سودى نخواهد داشت ، و از فوايد آن بهره نمىبرند ، آرى همه امور به خداى سبحان بازگشت مىكند ، پس جمله * ( « يُثَبِّتُ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ » ) * در مقام هدايت همان نكته اى را مىرساند كه آيه « فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّه قُلُوبَهُمْ » « 1 » در طرف ضلالت ، آن را افاده مىكند .
فرقى كه ميان اين دو مقام يعنى باب هدايت و ضلالت است ، اين است كه ، هدايت ابتدا و آغازش از ناحيه خدا است ، كه نتيجه اش هدايت شدن است ولى ضلالت ابتدايش از خود بنده است ، و خداوند به خاطر سوء اختيار بنده او را با ضلالت بيشترى كيفر داده و بر ضلالتش مىافزايد هم چنان كه فرمود : « وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ » « 2 » و بسيارى آيات از قرآن اين معنا را خاطر نشان مىسازد كه هدايت تنها از خداى سبحان است ، و غير او كسى در آن دخالت ندارد .
توضيح اين كه ، خداى سبحان ، بشر را بر فطرت توحيد آفريده است فطرتى سالم ، كه مساله معرفت ربوبيت و خوبى تقوا و بدى كارهاى زشت را در آن به امانت گذارده و معناى اين كه گفتيم : هدايت ابتدايش از خدا است ، همين است ، آن گاه اين فطرت را بوسيله دعوتهاى دينى ، كه داعيان آن انبياء و رسل هستند تاييد فرموده است .
پس اگر انسانها بر اساس همين فطرت سالم زندگى نموده ، در نتيجه مشتاق معرفت ، پروردگار خود و عمل صالح گشته ، از فجور و عمل زشت نفرت بورزند ، خداوند هدايتشان كرده و به آن معرفتى كه مىخواستند ، خواهند رسيد . البته اين نكته فراموش
هامش
( 1 ) و چون اعراض كردند ، خداوند هم دلهايشان را اعراض داد . سوره صف ، آيه 5 .
( 2 ) و با اين قرآن گمراه نكند مگر فاسقان را . سوره بقره ، آيه 26 .