منزله محكم كردن درخت طيب است ، به طورى ، كه ريشه اش در زمين جاىگيرتر شود .
و وقتى ريشه درخت ثابت شد ، نمو مىكند . و رگهاى مويى و بزرگتر خود را در اطراف دوانيده ، در نتيجه ميوه خود را همه وقت مىدهد . و اين كه مىگوييم همه وقت كه معناى « كل حين » در آيه است ، عبارتى است كه با عمر دنيا و آخرت درست منطبق مىشود . زيرا عمر دنيا و آخرت كه مىگوئيم ، تمامى زمانها و دقائق را شامل مىشود .
و عبارت « كل حين » هم همين طور است و اين معنايى است كه از آيه شريفه ، بدست مىآيد .
البته معانى ديگرى هم براى آيه ذكر كردهاند . مثلا از آن جمله ، بعضى « 1 » گفتهاند : معنايش اين است كه خداوند ، كسانى را كه ايمان آوردهاند ، تثبيت نموده در كرامت و ثواب خود قرار مىدهد ، و اين پاداش را به خاطر قول ثابتى كه در ايشان ديد ، به ايشان مىدهد ، و مقصود از قول ثابت هم ايمان است ، كه با دليلها و برهانها اثبات مىشود پس مراد از تثبيت ايشان ، نزديك كردن آنان به خود ، و در بهشت منزل دادن است . و ليكن اين حرف از اين جهت باطل است كه موجب تقييد بدون دليل است .
بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : معناى آن اين است كه خداوند ايشان را در زمين تثبيت كند ، يعنى با يارى خود ، ايشان را در زمين تمكين داده و فتح و غلبه بر دشمن را نصيبشان مىگرداند . و در آخرت هم ، در بهشت جاى مىدهد . ولى اين معنا از سياق آيه دور است .
* ( « وَيُضِلُّ اللَّه الظَّالِمِينَ » ) * - ظاهرا در مقابل هم قرار دادن ظالمين ، در اينجا و مؤمنين ، در آيه * ( « الَّذِينَ آمَنُوا » ) * كه در جمله سابق بود ، اين است كه مراد از ظالمين ، اهل كفر هستند ، كه به خدا و آيات او ايمان نياوردهاند . علاوه بر اين خود قرآن كريم ، در بعضى موارد ، بطور مطلق ، ظالمين را به معنايى نزديك به كفر معنا كرده و فرموده است : « أَنْ لَعْنَةُ اللَّه عَلَى الظَّالِمِينَ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالآخِرَةِ كافِرُونَ » « 3 » .
اين جمله ، به منزله نتيجه اى است كه از مثال دوم يعنى جمله * ( « وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ » ) * استخراج مىشود و معنايش اين
هامش
( 1 ) تفسير ابو الفتوح رازى ، ج 7 ، ص 24 . و منهج الصادقين ، ج 5 ، ص 136 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 4 ، ص 218 ، طبع بيروت و روح المعانى ، ج 13 ، ص 217 .
( 3 ) لعنت خدا بر ظالمين باد ، همانهايى كه از راه خدا جلوگيرى نموده ، آن را منحرف مىخواهند . و نسبت به آخرت كافرند . سوره اعراف ، آيه 44 و 45 .