است كه ، خداى تعالى اهل كفر را ، با محروميت از صراط هدايت ، گمراه نموده ، و ديگر به سوى زندگى سعادتمندانه دنيايى ، و نعمتهاى باقى و خوشنودى خدا در آخرت راهنمايى نمىكند ، بطورى كه اگر پرده از روى دلهايشان بردارى ، جز شك و ترديد و كورى و اضطراب و تاسف و حسرت و اندوه و حيرت ، در آن نمىيابى .
« * ( وَيَفْعَلُ اللَّه ما يَشاءُ ) * » - يعنى خداوند تثبيت آنها و اضلال اينها را ، به مقتضاى خواستش انجام مىدهد . و مشيت او مزاحم و مانع و دافعى ندارد . و چيزى ميان مشيت و فعل او حايل نمىشود .
از همين جا معلوم مىشود كه ، مساله اضلال اينها و تثبيت آنها مربوط به مشيت او است و ناگزير ، بايد جزو قضاياى حتمى ، يكى شقاوت كافر و ديگرى سعادت مؤمن را شمرد و روايتى هم اين معنا را تاييد مىكند .
اگر در جمله * ( « وَيُضِلُّ اللَّه » ) * و جمله * ( « وَيَفْعَلُ اللَّه » ) * لفظ « اللَّه » به جاى ضمير آمده ، به آن جهت است كه بطورى كه گفتهاند : عظمت و هيبت مقام او را برساند . * ( « ألَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّه كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ » ) * .
در مجمع البيان گفته است : كلمه « احلال » به معناى نهادن چيزى در محلى است ، البته اگر از قبيل اجسام است معنايش مجاور قرار دادن آن جسم يا چيز ديگر و اگر از اعراض است ، معنايش داخل كردن آن عرض در چيز ديگر مىشود و كلمه « بوار » به معناى هلاكت است . وقتى مىگويند : « بار الشيء » يعنى هلاك شد آن چيز و « يبور » يعنى هلاك مىشود . « و قوم بور » به معناى « قومى هلاك شده » .
است « 1 » .
راغب در باره « بوار » گفته به معناى كسادى مفرط است ، و چون كسادى مفرط سرانجام به فساد منتهى مىشود تا آنجا كه گفته شده « كسد حتى فسد - كساد شد تا آنجا كه فاسد شد » از اين نظر ، هلاكت را هم « بوار » خوانده و گفتهاند : فلان چيز « بار ، يبور ، بورا » يعنى هلاك شد ، خداى سبحان هم فرموده : « تِجارَةً لَنْ تَبُورَ » « 2 » .
آيه شريفه ، وضع پيشوايان كفر و رؤساى ضلالت كه ظلم نموده و كفران نعمت كردند را بيان مىكند كه چگونه نعمتها از هر طرف احاطه شان كرده ، و ايشان به جاى
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 4 ص 217 ، طبع بيروت .
( 2 ) مفردات راغب ، ماده « بور » .