معناى كلمه « عوض » است ، چون عوض در معنايش اين نكته خوابيده كه آنچه مىگيرى در مقابل آنچه مىدهى ملك تو گردد ، ولى تبديل گاهى تغييرى را افاده مىكند كه بدلش به آدمى بر نگردد ، مانند آيه « فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ - آنهايى كه ستمگر بودند حرف را به غير آنچه دستور يافته بودند تبديل كردند » تا آنجا كه مىفرمايد : « فَمَنْ بَدَّلَه بَعْدَ ما سمعه . . . - پس هر كس آن را بعد از آنكه شنيد تبديل كند . . . » ، و نيز خداى تعالى فرموده :
* ( « وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ » ) * و نيز فرموده : « وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ » و نيز فرموده : « ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ » ، اين بود كلام مورد حاجت ما از راغب . « 1 »
پس تبديل به معناى تغيير ، مخالف با تبديل به معناى معروفش است ، زيرا در تبديل به معنى تغيير مفعول اول ماخوذ و مطلوب است بخلاف تبديل به معناى معروف ، پس در جمله * ( « وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ » ) * معنا اين است كه ما آيه دومى را بجاى آيه اولى بگذاريم و آن را باقى بداريم ، چون مطلوب است .
و جمله * ( « وَاللَّه أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ » ) * كنايه از اين است كه حق هيچوقت از مورد خود تجاوز نمىكند ، و آن آيه اى كه خدا نازل مىكند سزاوار و شايسته به نازل شدن است ، و خدا از اينان كه اعتراض مىكنند داناتر است به آنچه كه نازل مىكند ، بنا بر اين ، جمله مورد بحث جمله حاليه است .
و اينكه فرمود : * ( « قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ » ) * نقل كلامى است كه مشركين به رسول خدا ( ص ) گفته و او را متهم كرده بودند به اينكه تو از دروغ به خدا افتراء بسته اى ، چون عوض كردن حرف و تبديل كردن يك آيه بعد از آنكه آمده است از ساحت پروردگار بدور است .
مشركين در اين سخن خود تاكيد هم داشتهاند ، زيرا با اينكه مىتوانستند بگويند تو در اين تبديل آيه ، افتراء بسته اى چنين نگفتند ، بلكه به صورت اسم فاعل كه دلالت بر دوام و استمرار دارد اداء كرده گفتند : « تو افتراء زنى » ، تازه همين مطلب را باز طور ديگرى گفتند ، يعنى با آوردن كلمه « انما » فهماندند كه جز افتراء زدن كار ديگرى ندارى ، و باز براى بيشتر تاكيد كردن مطلب ، گفتار خود را به صورت جمله اسميه آورده و او را مفترى خواندند ، و منظورشان اين بود كه او را در خصوص مساله تبديل آيه ، مفترى جلوه دهند ، آن وقت از آنجايى كه خود آن جناب هميشه گوشزد كرده بود كه تمامى آيات قرآنش از ناحيه خدا
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « بدل » .