سلطنت و برش شيطان منحصر در كسانى است كه او را ولى خود مىگيرند تا او به دلخواه خود امور ايشان را تدبير كند ، و او هر چه كرد اينان اطاعتش كنند ، و نيز در كسانى است كه به خدا شرك مىورزند و بجاى خدا شيطان را ولى خود مىگيرند و او را رب و مطاع خود مىپندارند ، زيرا اطاعت ، خود عبادت است ، هم چنان كه فرمود : « ألَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي » « 1 » .
از اين بيان دو حقيقت روشن مىگردد : اول اينكه : ذيل آيه ، مفسر صدر آن است ، و « تولى » يعنى ولى گرفتن كسى كه خدا وليش ندانسته شرك به خدا و يا به عبارت ديگر غير خدا پرستيدن است .
دوم اينكه : ميان توكل نكردن بر خدا و تولاى شيطان و عبادت او هيچ واسطه اى نيست ، كسى كه بر خدا توكل نكند او از اولياى شيطان خواهد بود .
و چه بسا بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند : ضمير مفرد در جمله * ( « وَالَّذِينَ هُمْ بِه مُشْرِكُونَ » ) * به خداى تعالى برمىگردد ، و معناى آيه را چنين مىكند كه : سلطنت شيطان تنها بر دو طايفه است ، يكى مشركين و يكى موحدينى كه شيطان را ولى خود مىگيرند .
و ليكن چون اين تفسير باعث مىشود ضميرهاى يك سياق ، در مرجع ، مختلف شود ، يعنى ضمير در « سلطانه » و « يتولونه » به شيطان ، و ضمير « به » به خدا برگردد لذا مردود است .
* ( « وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّه أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ » ) * .
اين آيه اشاره به مساله نسخ ، و حكمت آن مىكند ، و پاسخى است از تهمتى كه به رسول خدا ( ص ) مىزدند و از افترايى كه به خدا مىبستند ، و ظاهر سياق آيات اين است كه گويندگان اين حرفها مشركين بودهاند ، هر چند كه يهوديان هم در انكار نسخ همان نظريه را دارند ، احتمال هم دارد كه مشركين اين حرف را از ناحيه يهوديان الهام گرفته باشند ، چون در باره نبوت نبى اكرم خيلى به يهوديها مراجعه مىكردند .
* ( « وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ » ) * - راغب در مفردات گفته : « ابدال و تبديل و تبدل و استبدال » همه به معناى اين است كه چيزى را در جاى چيز ديگرى قرار دهى ، و اين اعم از
هامش
( 1 ) آيا اى بنى آدم با شما عهد نكرديم كه شيطان را عبادت مكنيد ، او براى شما دشمنى آشكار است و اينكه مرا عبادت كنيد ؟ سوره يس ، آيه 61 .
( 2 ) كشاف ، ج 2 ، ص 634 ، و روح المعانى ، ج 14 ، ص 230 .