اين آيه از دغل گرفتن سوگند ، نهى مىكند ، بعد از آنكه از اصل سوگندشكنى نهى فرموده ، چون خصوص دغل گرفتن مفسده اى اضافه بر سوگندشكنى دارد و چون مفسده مستقلى دارد نهى مستقلى از آن كرده ، جمله * ( « وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّه عَلَيْكُمْ كَفِيلًا . . . » ) * به مفسده اصل سوگندشكنى اشاره مىكرد ، و اين آيه به مفسده دغل گرفتن آن ، و مىفرمايد كه : اين عمل باعث مىشود : « شخصى بعد از ثبات قدم ، مجددا قدمش بلغزد ، و شما كه او را دچار لغزش كردهايد و از راه خدا جلوگيرى نموديد طعم عذاب را بچشيد و شما عذابى بزرگ داريد » .
و اين دو ملاك - بطورى كه از ظاهر آنها پيداست - دو ملاك مختلفند ، يكى به منزله مقدمه براى ديگرى است ، هم چنان كه خود سوگندشكنى مقدمه براى دغلى است ، چون انسان وقتى به جهتى از جهات ، سوگند خود را براى بار اول شكست ، كم كم اهميت آن از نظرش مىرود و آماده نقض براى بار دوم و سوم مىشود ، تا آنجا كه سوگند و سوگندشكنى را وسيله خدعه و خيانت هم قرار مىدهد ، و پس از يك بار و دو بار خيانت و دغلكارى آن وقت سوگند را وسيله دغلكارى خود مىسازد و با آن خدعه و خيانت نموده مردم را فريب مىدهد ، مكر مىكند ، دروغ مىگويد ، ديگر هيچ باكى ندارد كه چه مىكند و چه مىگويد ، و در آخر جرثومه و مجسمه فساد مىگردد ، كه هر جا برود مجتمع انسانى آنجا را فاسد مىسازد ، و در راهى غير راه خدا كه فطرت سالم آن را ترسيم نموده قرار مىگيرد .
پس بهر حال ظاهر جمله * ( « وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ » ) * نهى استقلالى از خدعه با سوگند است ، آيه قبلى هم بطور ضمنى از آن نهى مىكرد ، و جمله * ( « فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها » ) * تفريع بر منهى عنه است نه بر نهى ، و معنايش اين است كه نتيجه دغل گرفتن سوگند اين است كه قدمها بلغزد ، نه نتيجه دغل نگرفتن .
و لغزيدن قدمها بعد از ثبوت ، مثالى است براى سوگند شكستن بعد از عقد و تاكيد آن سوگند و بعد از كنده شدن از آنجا كه در آن مستقر گشته ، زيرا ثبات آدمى و استقامتش بر آنچه كه تصميم گرفته و اهتمام ورزيده ، خود يكى از كرائم انسانى و اصول فضائل اخلاقى او است كه بناى دين الهى بر آن اساس بنا شده است ، و حفظ سوگند بعد از توكيد آن يكى از قدمهايى است كه مايه تماميت اين فضيلت وسيع مىگردد ، و گويا به همين جهت از اين عمل تعبير به قدم ، آن هم به صورت نكره كرده و فرموده است : « فتزل قدم - پس قدمى بلغزد » ( يعنى يكى از قدمهايى كه بشر در زندگى خود دارد ) .
و اينكه فرمود : * ( « وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّه وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ » ) * عطف
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 486
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٨٦