است بر جمله * ( « فَتَزِلَّ قَدَمٌ » ) * و بيان نتيجه آن است ، هم چنان كه جمله مذكور بيان نتيجه و غايت جمله * ( « تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا » ) * بود ، و با رعايت اين ترتيب روشن مىشود كه جمله مورد بحث يعنى * ( « بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّه » ) * به منزله تفسير براى جمله * ( « فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها » ) * مىباشد .
و مراد از « صدود از سبيل اللَّه » ، اعراض و امتناع از سنت فطرى است كه خدا بشر را بر آن فطرت ، خلق كرده است ، و دعوت نبوى بسوى آن دعوت مىكند ، دعوت مىكند به اينكه همواره ملتزم به راستى و استقامت و رعايت عهد و پيمان و سوگندهاى خود بوده ، از دغل و خدعه و خيانت و دروغ و زور و غرور و فريب دورى گزينند .
و مراد از « چشيدن سوء » ، چشيدن عذاب است ، و جمله * ( « وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ » ) * حال از ضمير در « تذوقوا » است ، و ممكن هم هست ، مراد از چشيدن سوء ، آثار سويى باشد كه از ناحيه ضلالت خود در همين دنيا مىبينند ، آن وقت جمله * ( « وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ » ) * از عذاب آخرتى ايشان خبر داده باشد اين آن مطلبى است كه از ظاهر آيه شريفه استفاده مىشود .
پس معناى آيه اين شد كه : « سوگندهاى خود را وسيله دغلكارىهاى ميان خود قرار ندهيد ، كه اين كار باعث مىشود از آنچه بر آن ثابت گشتهايد جدا شده ، آنچه را محكم كردهايد بار ديگر باز كنيد ، و اين خود اعراض از راه خداست كه عبارت است از التزام فطرت و دورى از غدر و خدعه و خيانت و دغلى » . و كوتاه سخن اينكه مايه افساد در زمين بعد از اصلاح آن است و در آخر باعث اين است كه شما را به چشيدن سوء و شقاوت در زندگى دنيا و عذاب عظيمى در آخرت دچار سازد .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند كه : اين آيه مختص به نهى از نقض بيعت با رسول خدا ( ص ) است ، چون سنت در صدر اسلام بر اين جارى شده بود كه هر كه مسلمان مىشد با رسول خدا ( ص ) بيعت مىنمود ، و آيه در خصوص كسانى نازل شده كه با آن حضرت بر يارى دين و اهل دين بيعت نمودند ، خدا ايشان را نهى مىكند از اينكه بيعت خود را بشكنند ، و بنا بر اين مراد از لغزيدن قدم بعد از ثبوتش ، ارتداد بعد از مسلمان شدن ، و ضلالت بعد از رشد است .
و ليكن سياق آيه مساعد با اين تفسير نيست ، و بر فرض هم كه قبول كنيم خاص بودن مورد منافات با عموميت حكم ندارد .
هامش
( 1 ) منهج الصادقين ، ج 5 ، ص 221 .