اينان نبود تشكيل چنين مجتمعى مترقب بود .
* ( « وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ . . . » ) * .
صدر آيه تكرار مطلبى است كه در چند آيه قبل ، يعنى در آيه * ( « وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً » ) * به آن اشاره رفته بود ، چيزى كه هست در آنجا به عنوان زمينه چينى و مقدمه براى داستان اذن سخن نداشتن در قيامت آمده بود ، ولى در اينجا به عنوان زمينه چينى و مقدمه به جهت ذكر شهادت رسول خدا ( ص ) در باره مشركين در قيامت است ، و در هر دو جا خودش مقصود اصلى نيست .
بهر حال اينكه فرمود : * ( « وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » ) * دلالت مىكند بر اينكه خداوند در هر امتى يك نفر را مبعوث مىكند تا در باره عمل امت شهادت دهد ، و اين بعث ، غير بعث ، به معناى زنده كردن مردگان براى حساب است ، بلكه بعثى است بعد از آن بعث ، و اگر مبعوث هر امتى را از خود آن امت قرار داد براى اين است كه حجت تمامتر و قاطعتر باشد و عذرى باقى نگذارد ، و اين معنا از سياق استفاده مىشود ، و مفسرين هم آن را ذكر كردهاند ، حتى گفتهاند « 1 » كه : اگر حضرت لوط عليه قومش شهادت داد با اينكه از آنها نبود بدين جهت بود كه از آنها زن گرفته و در شهر و ديار آنان سكونت گزيده بود . و جمله * ( « وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ » ) * افاده مىكند كه : رسول خدا ( ص ) گواه بر اينان است ، و مفسرين « 2 » استظهار كردهاند كه مراد از « هؤلاء : اينان » امتش باشد ، و نيز تمامى افراد بشر كه آن جناب مبعوث به ايشان شده ، از زمان عصر خود تا روز قيامت كه به ايشان مبعوث شده ، چه معاصرينش و چه آيندگان ، چه حاضرين در زمان حضرتش و چه غايبين ، همه و همه امت اويند ، و او شاهد بر همه آنان است . و آيات شهادت از معضلات و مشكلات آيات قيامت است ، هر چند كه آيات مربوط به قيامت سراپا همه اش مشكل است ، و مشكلاتى را در بر دارد ، و ما در ذيل آيه « لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً » « 3 » در جلد اول اين كتاب مقدارى در باره معناى شهادت بحث نموديم .
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 212 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 213 .
( 3 ) سوره بقره ، آيه 143 .