القاء سلم اشاره كند به اينكه علاوه بر تسليم و خضوع مقهوريت به قهر الهى هم خواهند داشت .
و ضمير « القوا » به قرينه جمله * ( « وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ » ) * به * ( « الَّذِينَ أَشْرَكُوا » ) * بر مىگردد ، و بنا بر اين مراد اينست كه مشركين در روز قيامت تسليم خدا مىشوند ، در حالى كه هر چه در دنيا به اسلام دعوت مىشدند استكبار مىكردند .
نه اينكه مراد ، انكشاف حقيقت و ظهور وحدانيت خدا بوده باشد ، هر چند كه بنا به فرموده خداى تعالى در جمله « وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّه هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ » « 1 » مساله انكشاف از صفات روز قيامت است ، و ليكن انكشاف حقيقت ، مطلبى است ، و تسليم و ايمان به ثبوت آن مطلبى ديگر ، هم چنان كه در جمله « وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ » « 2 » فرق ميان آن دو كاملا به چشم مىخورد .
و صرف علم به اينكه خدا حق مبين است كافى در سعادت انسان نيست ، بلكه در تماميتش محتاج به تسليم و ايمان است ، و اينكه اثر علمى آن علم را بار كند ، البته يك ايمان و تسليم هست كه از طوع و اختيار است ، و يكى است كه از كره و اضطرار ، و اما آن تسليمى قيمت دارد و در سعادت آدمى مؤثر و نافع است كه از طوع و اختيار باشد ، و موطن اختيار هم دنيا است كه دار عمل است نه آخرت كه دار جزا است .
و مشركين در دنيا تسليم در برابر حق نشدند هر چند بدان يقين داشتند ، تا آنكه به خانه آخرت منتقل شده و در موقف حساب قرار گرفتند ، به عيان ديدند كه خدا حق مبين است ، و عذاب شقاوت از هر سو احاطه شان نموده آن وقت تسليم در برابر حق شدند ، ولى اين تسليمى است از روى اضطرار كه سودى به حالشان ندارد ، و آيه « يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّه دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّه هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ » به همين علم و تسليم اضطرارى اشاره مىكند ، صدر آيه از اسلامشان خبر مىدهد كه دين حق است به شهادت آيه « إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّه الإِسْلامُ » « 4 » و ذيل آيه از انكشاف حق براى آنان و ظهور حقيقت برايشان خبر مىدهد .
هامش
( 1 ) و مىفهمند كه خدا به تنهايى حق آشكار است . سوره نور ، آيه 25 .
( 2 ) آن را انكار كردند با آنكه به آن يقين درونى داشتند . سوره نمل ، آيه 14 .
( 3 ) در اين روز خداوند جزاى آنان را كه حق است به تمامى مىدهد و مىفهمند كه خدا به تنهايى حق آشكار است . سوره نور ، آيه 25 .
( 4 ) دين نزد خدا فقط اسلام است . سوره آل عمران ، آيه 19 .