اين وسيله دلالت كند بر اينكه بتها و خدايان دروغين ايشان با خدا شركت واقعى ندارند ، تنها آن شركتى را دارا هستند كه اين مشركين بر ايشان جعل و فرض نمودهاند ، كه آن هم حقيقت ندارد .
با اين بيان روشن مىگردد ، اينكه تفسير « شركاءهم » به اصنام يا معبودات باطل ديگر ، و اينكه اصنام با بتپرستان شريك المال بودند ، چون سهمى از اموال و احشام ايشان وقف آنها بود ، و نيز تفسير به « شياطين » و اينكه شيطانها در اموال و اولادشان و يا در كفرشان و يا در و بال كفرشان شركت داشتند تفسير صحيحى نيست ، و چون مجال مناقشه با هر يك از اين تفسيرها را نداريم مىگذريم .
* ( « قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ » ) * - معناى اين جمله روشن است ، مىخواهد از طرف مشركين شركاى ايشان را براى پروردگارشان معرفى نمايد ، و احتياجى نيست به اينكه بحث كنيم كه چرا مشركين در قيامت خدايان خود را معرفى مىكنند ، چون آن روز ، روزى است كه بدبختى و عذاب از هر سو ايشان را احاطه مىكند ، و انسان در مثل چنين وصفى به آنچه به ذهنش برسد تمسك مىجويد ، و هر كوششى كه به خاطرش برسد براى نجات خود مىكند .
* ( « فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ » ) * - در مجمع گفته : وقتى مىگويى : « القيت الشيء » كه آن شىء را دور بيندازى ، و كلمه « لقى » به معناى چيز دور افتاده است ، و « القيت اليه مقاله » يعنى روى سخن را متوجه او كردم ، و كلمه « تلقاها » به معنى آن را ، قبول كرد مىباشد . « 1 »
و معناى جمله اين است كه شركاى ايشان كلام ايشان را رد نموده تكذيبشان كردند و خداى سبحان در جاى ديگر از اين تكذيب به كفر تعبير نموده است ، مانند آيه « وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ » « 2 » و نيز مانند آيه « إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ » « 3 » كه حكايت شيطان است در خطاب به مشركين در روز قيامت .
* ( « وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّه يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ » ) * .
كلمه « سلم » به معناى اسلام و استسلام است ، و گويا خواسته است با تعبير به
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 379 .
( 2 ) و روز قيامت همين خدايان دروغين به شرك شما كفر مىورزند . سوره فاطر ، آيه 14 .
( 3 ) من به شركى كه مرا قبلا داديد كفر مىورزم . سوره ابراهيم ، آيه 22 .