عالم باشد ، نه اينكه صورت ظاهرى عمل را ببيند و شهادت دهد بلكه بايد نيت درونى عامل هر عملى را بداند ، و نبايد حاضر و غايب برايش فرق كند ، بلكه بايد داناى به عمل حاضر و غايب هر دو باشد ، هم چنان كه در تفسير آيه سوره بقره نيز بدان اشاره نموديم .
و نيز واجب است كه شهادتش شهادت به عيان باشد ، چون ظاهر لفظ شهيد همين است ، و نيز ظاهر قيد « من انفسهم » در جمله مورد بحث اين است كه شهادت مستند به حجتى عقلى و يا دليلى نقلى نباشد ، بلكه مستند به رؤيت و حس باشد ، شاهد اين معنا هم حكايتى است كه قرآن كريم از حضرت مسيح ( ع ) نموده و فرموده : « وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ » « 1 » با اين بيان مضمون دو آيه با هم سازگار مىشود ، زيرا يكى مىگويد : * ( « وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ » ) * و ديگرى مىگويد : « وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً » « 2 » .
ظاهر آيه بقره اين است كه ميان رسول خدا ( ص ) و مردمى كه وى مبعوث بر ايشان بوده يعنى همه بشر از اهل زمانش تا روز قيامت شهدايى هستند كه بر اعمال آنان گواهى مىدهند ، و رسول خدا ( ص ) شاهد بر آن شهداء است ، و شهادتش بر اعمال ساير مردم به واسطه آن شهداء مىباشد .
و نمىتوان توهم كرد كه مقصود از « امت وسط » ، مؤمنين ، و مقصود از « ناس » بقيه مردمند ، و بقيه مردم خارج از امتند ، براى اينكه ظاهر آيه سابق در اين سوره كه مىفرمود :
* ( « وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا . . . » ) * اين است كه كفار هم از امت مشهود عليه مىباشند .
و لازمه اين معنا اين است كه مراد از امت در آيه مورد بحث جماعتى از اهل يك عصر باشند كه يك نفر از شهداء ، شاهد بر اعمال آنان باشد ، و بر اين حساب امتى كه رسول خدا ( ص ) بسوى آنها مبعوث شده به امتهاى زيادى تقسيم مىشود .
و قهرا مراد از شهيد هم انسانى خواهد بود كه مبعوث به عصمت و شهادت ( مشاهده ) باشد ، هم چنان كه قبلا هم گذشت ، مؤيد اين معنا جمله « من انفسهم » است ، زيرا
هامش
( 1 ) من تا ميان آنان بودم ناظر بر آنان بودم بعد از آنكه مرا بردى خودت رقيب آنان بودى و تو بر هر چيزى ناظرى . سوره مائده آيه 117 .
( 2 ) سوره بقره آيه 143 .