اگر مشاهده نداشته باشد ، ديگر براى جمله « از خودشان » محلى باقى نمىماند ، هم چنان كه براى متعدد بودن شاهد هم لزومى نيست ، پس بايد براى هر امتى شاهدى از خودشان باشد ، چه اينكه آن شاهد پيغمبر آنان باشد ، يا غير پيغمبرشان ، و هيچ ملازمه اى ميان شهيد بودن و پيغمبر بودن نيست ، هم چنان كه آيه « وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ » « 1 » نيز آن را تاييد مىكند .
باز بنا بر اين معنا مراد از كلمه « هؤلاء » در جمله * ( « وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ » ) * شهدا خواهد بود نه عامه مردم ، پس شهداء ، شهداى بر مردمند ، و رسول خدا ( ص ) شاهد بر آن شهداء است ، و ظاهر شهادت بر شاهد بودن اين است كه آن شاهد را تعديل كند ، نه اينكه ناظر بر اعمال او باشد ، پس رسول خدا ( ص ) شاهد بر مقام شهداء است نه بر اعمال آنان و به همين جهت لازم نيست رسول خدا ( ص ) معاصر همه شهداء باشد ، و از جهت زمان با همه آنان متحد باشد ( دقت فرماييد ) .
و انصاف اين است كه اگر اين تقرير را براى آيه نكنيم اشكال و اختلافى كه در ميان آيات راجع به شهادت هست رفع نمىشود ، مثلا آيه سوره بقره و آيه « لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ » « 2 » دلالت دارند بر اينكه مراد از امت ، مؤمنيناند ، و حال آنكه غير اين دو آيه دلالت دارد بر اينكه مقصود از امت ، همه اهل عصرند ، آن دو آيه دلالت دارند بر اينكه رسول خدا ( ص ) شهيد بر شهداء است ، و خلاصه ميان او و مردم ، شهداى ديگرى هستند ، و آيات ديگر بر خلاف آن دلالت دارد ، زيرا دلالت دارند بر اينكه بر همه مردم يك شهيد گمارده شده ، و او همان پيغمبر مردم ، است چون فرض اين است كه در اين صورت شهيد هر مردمى پيغمبر آن مردم است ، و در اين صورت ديگر قيد « من انفسهم » لغو مىشود ، چون پيغمبر هر مردمى هميشه با آن مردم و معاصر ايشان نيست ، و نيز آن وقت ديگر شهادت ، شهادت زنده نيست ، و حال آنكه به دليل آيه مربوط به داستان مسيح ، شهيد كسى است كه زنده باشد و ببيند ، و همچنين اشكالات ديگرى .
* ( « وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ » ) * - مىگويند اين آيه شريفه استينافى و غير مربوط به سابق خويش است ، و در آن قرآن كريم را با صفات برجسته اش توصيف مىكند ، يك صفت عمومى آن اين است كه
هامش
( 1 ) سوره زمر ، آيه 69 .
( 2 ) تا رسول بر شما و شما بر ساير خلق گواه باشيد . سوره حج ، آيه 78 .