و در آخر ايمان به خدا و رسول و روز جزا مىشود ، و باعث مىشود كه انسان آن نعمت را در راه مرضات خداى تعالى مصرف نمايد ، شخصى كه ايمان به خدا و رسولش دارد هر دو نعمت را دارد ، هم جسمانيش را و هم روحانيش را ، ولى كافر به يك نعمت ، منعم است ، آن هم نعمت مادى و دنيوى است و از ديگرى محروم است ، در كلام خداى سبحان شواهد زيادى بر اين دو اعتبار هست پس نمىتوان سخن جبريان را پذيرفت و گفت كه خدا بر كافران هيچ نعمتى نداده .
* ( « وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ » ) * .
در مجمع البيان از زجاج نقل مىكند كه گفته : « عتب » به معناى غضب و حزن است ، وقتى گفته مىشود : فلانى بر فلانى عتب كرد معنايش اين است كه غم او را خورد ، و اگر برگردد و دلجوئيش كند مىگويند « عاتبه » ، و اسم اين ماده « عتبى » است ، يعنى برگشتن معتوب عليه به چيزى كه مايه رضايت عاتب باشد ، و كلمه « استعتب » به معناى « از او خواست كه دلجويى كند » مىباشد ، اين بود نقل كلام زجاج « 1 » .
و در جمله * ( « وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً » ) * از سياق به دست مىآيد كه مراد از اين « يوم » روز قيامت و مراد از اين « شهداء » كه خدا هر يك را از يك امتى مبعوث مىكند ، گواهان اعمال است كه حقايق اعمال امت خود را ضبط كردهاند ، و در آن روز از ايشان استشهاد مىشود ، و ايشان شهادت مىدهند ، و ما در تفسير آيه « لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً » « 2 » در جلد اول اين كتاب در معناى اين شهادت مقدارى بحث كرديم .
و از لفظ آيه شريفه هيچ بر نمىآيد كه مراد از شهيد هر امت ، پيغمبر آن امت است ، و نيز بر نمىآيد كه مراد از امت ، امت آن پيغمبر است ، بلكه احتمال هم مىرود كه مراد از شهيد ، غير از پيغمبر و شخصى نظير امام باشد ، هم چنان كه آيه سوره بقره و همچنين آيه « وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ » « 3 » دليل بر اين احتمال است ، و بنا بر اين ، مراد از * ( « مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ » ) * ، امت و اهل زمان هر شهيد برانگيخته شده خواهد بود .
و در جمله * ( « ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا . . . » ) * ، ذكر مبعوث كردن شهيد هر امت دليل بر
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 377 .
( 2 ) سوره بقره ، آيه 143 .
( 3 ) و آورده شدند پيامبران و شهيدان . سوره زمر ، آيه 69 .