« 1 » و در معناى دوم يعنى برگشتن به دنيا فرموده : « وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ » « 2 » .
* ( « وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ » ) * .
آيه قبلى در حقيقت در مقام فرق ميان روز جزاء يعنى روز قيامت با ساير ظروف جزاء در دنيا بوده و حتى فرمود : « جزاى روز قيامت مانند جزاهاى دنيا نيست كه با عذر خواهى و يا استعتاب تغيير بپذيرد ، » ولى اين آيه در مقام بيان فرق ميان عذاب آن روز با عذابهاى دنيوى است ، كه گريبانگير ستمكاران مىشود ، زيرا عذابهاى دنيايى ستمكاران ، هم تخفيفپذير است و هم تاخيرپذير ، ولى عذاب قيامت نه تخفيف مىپذيرد و نه تاخير .
پس اينكه فرمود : * ( « وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ » ) * و نفرمود : « الذين كفروا » براى اين بود كه به علت و ملاك حكم ، اشاره كرده باشد ، و مقصود از « ديدن عذاب » ، بطورى كه از سياق بر مىآيد اشراف عذاب به ايشان و اشراف ايشان به عذاب بعد از رسيدگى به حساب است ، و مقصود از « عذاب » ، عذاب روز قيامت است كه همان شكنجه به آتش است .
و معناى آيه ( و خدا داناتر است ) اين است كه وقتى به حسابشان رسيدگى شد ، و حكم عذاب صادر گرديد ، و نزديك آتش شدند ، و آن را مشاهده كردند ديگر خلاصى برايشان نيست ، و ديگر نه تخفيفى دارند و نه مهلتى .
* ( « وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ . . . » ) *
داستان روز قيامت را هم چنان ادامه مىدهد ، و مراد از * ( « الَّذِينَ أَشْرَكُوا » ) * در عرف قرآن ، پرستندگان اصنام و اوثانند ، و همين خود قرينه است بر اينكه مراد از كلمه « شركاءهم » كسانيند كه براى خدا شريك گرفته بودند ، و به افتراء ايشان شركاى خدا بودند ، ذيل آيه بعدى نيز بر اين معنا دلالت دارد .
و اگر بجاى اينكه بفرمايد شركاى خدا ، فرمود : « شركاى ايشان » براى اين بود كه به
هامش
( 1 ) روزى كه كشف كرده شود از ساق و خوانده شوند به سجود پس استطاعت ندارند كه فرو افتاده باشند چشمهايشان ، فرو گيرد ايشان را خوارى ، و بتحقيق بودند كه خوانده مىشدند به سجود و ايشانند تندرستان . سوره قلم ، آيات 42 و 43 .
( 2 ) و اگر بينى آن وقت كه گناهكاران به زير افكنند سرهايشان را نزد پروردگارشان ، ( گويند ) خدايا ديديم و شنيديم پس برگردان ما را تا كار شايسته انجام دهيم بدرستى كه ما از يقينكنندگانيم . سوره سجده ، آيه 12 .