اين است كه شهيدان و گواهان مورد بحث ، عليه امت خود شهادت مىدهند كه در دنيا چه كارهايى كردند ، و نيز قرينه است بر اينكه لا بد مراد از اينكه فرمود « به كفار اجازه داده نمىشود » اين است كه اجازه سخن گفتن و عذر خواستن داده نمىشود ، و اگر اجازه شان نمىدهند براى اين است كه زمينه و فرصت براى اداى شهادت شهود فراهم شود ، خلاصه امت ساكت شوند تا گواهان ، گواهى خود را بدهند ، هم چنان كه آيات ديگرى نيز اشاره اى بر اين دارد مانند آيه : « الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ » « 1 » و آيه « هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ ، وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ » « 2 » .
علاوه بر اين ، سياق جمله مورد بحث افاده مىكند كه مراد از جمله مذكور اين است كه اجازه شان نمىدهند كه با زدن حرفهايى و به كار بردن حيله هايى شر قيامت را از خود دور كنند ، و خلاصه مىخواهد برساند كه هيچ راهى به تدارك ما فات و اصلاح آنچه از اعمال دنيائيشان فاسد گشته ندارند و اين اصلاح و تدارك ناگزير به يكى از دو راه است ، يا به عذر خواهى و يا به اينكه اجازه شان بدهند كه برگردند و از ابتدا شروع به عمل صالح كنند ، راه دومى را جمله * ( « وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ » ) * بسته است ، و راه اول را هم كه عذر خواهى باشد جمله * ( « ثُمَّ لا يُؤْذَنُ » ) * سد نموده است .
از همين جا معلوم مىشود كه معناى جمله * ( « وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ » ) * اين است كه از ايشان نمىخواهند كه در مقام راضى كردن خدا بر آيند ، و خدا را از خود خوشنود سازند ، و اين بيان ، بيان عدم امكان تدارك ما فات است ، مىخواهد بفهماند چنين چيزى ممكن نيست ، و محال است كه بار ديگر برگشته و اطاعت كنند چون روز قيامت روز پاداش و كيفر است نه روز عمل ، و راهى هم براى برگشتن بسوى دنيا وجود ندارد ، تا اينكه به عمل صالح بپردازند .
و اين هر دو معنا را خداوند در موارد ديگرى از كلامش به زبان ديگرى بيان فرموده از آن جمله در معناى اول ، يعنى برگشت به عمل صالح در همان قيامت فرموده : « يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سالِمُونَ »
هامش
( 1 ) در اين روز بر دهانشان مهرى مىنهيم و به تكلم در مىآوريم دستهايشان راى و شهادت مىدهند پاهايشان . سوره يس ، آيه 65 .
( 2 ) اين روزى است كه كافران سخن نمىگويند و اجازه داده نمىشوند كه عذر خواهى كنند . سوره مرسلات آيه 35 و 36