نخست وظيفه و پست نبوت و وظيفه رسول خدا ( ص ) در رسالتش را بيان كرد و آن عبارت از بلاغ است كه فرمود : « * ( فَإِنْ تَوَلَّوْا ) * - اگر اعراض كردند » يعنى متفرع بر اين بيان كه جز دعوت آنان به صلاح معاش و معاد آنان نيست و هيچ اجبار و اكراهى در آن نشده اين است كه اگر اعراض كردند و از پذيرفتن آن سرتافته و از اهتداء به آن مضايقه نمودند * ( « فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ » ) * بر تو هيچ مسئوليتى جز تبليغ واضح كه ابهام و خفايى در آن نباشد نيست چون تو يك فرستاده خدايى و فرستاده جز اين وظيفه ندارد .
در اين جمله علاوه بر بيان وظيفه آن جناب تسليت و دلجويى او نيز هست .
* ( « يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّه ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ » ) * .
« معرفت » ، مقابل انكار است و مانند علم است كه در مقابل جهل قرار دارد و اين خود دليل بر اين است كه مراد از انكار ( يعنى عدم معرفت ) لازم معناى آن است و آن عبارت است از انكار عملى ، يعنى به خدا و رسول و روز جزا ايمان نياوردن و يا انكار زبانى كردن با داشتن معرفت قبلى ، و اين هر دو محتمل است و ليكن از آنجا كه در جمله * ( « وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ » ) * انكار را اختصاص به اكثر ايشان داده پس تنها بايد معناى اولى مراد باشد .
و اينكه بجاى « اكثرهم كافرون » فرمود : * ( « وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ » ) * و لام بر سر كافر آورد دليل بر اين است كه كافران نامبرده كفران نعمتهاى الهى و يا به قرآن و به توحيدى كه نعمتها بر آن دلالت دارند و يا كفران به توحيد و غير آن را به حد كمال رسانيده بودند چون معناى * ( « أَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ » ) * « اكثرهم كاملون فى كفرهم » است زيرا علاوه بر كفر و جحودشان عناد و لجاجت هم مىكردند و از راه خدا جلوگيرى مىنمودند .
و معنايش اين است كه آنان نعمت خدا را به عنوان اينكه از خداست مىشناختند و مقتضاى اين شناسايى اين بود كه به او و رسول او و روز جزا ايمان آورند و در عمل تسليم شوند ، بر عكس ، وقتى در مورد عمل در مىآيند به آنچه مقتضاى انكار است عمل مىكنند ، نه آنچه اثر معرفت است و بيشترشان به صرف انكار عملى قناعت ننموده كفر و عناد با حق و جحود و اصرار بر آن را اضافه مىكنند .
اين مقدار بيانى كه ما كرديم در معناى جمله * ( « وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ » ) * كافى است و طول و تفصيلى كه مفسرين در معناى آن دادهاند زيادى است .
يكى گفته « 1 » : اگر آيه شريفه بيشتر آنها را كافر گفته با اينكه همه آنها كافر بودند از
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 378 .