عجيب و فاضله است بطورى كه نمىتوان غرائب و حقايق آن را شمرد و سپس بحث در پيرامون عسل كه آن را با مجاهدتهاى پىگيرش تهيه مىكند ، و خواص عسل ، بحثهايى است كه از طاقت اين كتاب خارج است ، و خواننده بايد به كتابهايى كه در خصوص اين مباحث نوشته شده مراجعه نمايد .
خداى تعالى آيه مورد بحث را با جمله * ( « إِنَّ فِي ذلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ » ) * ختم فرموده ، و در آيات مورد بحث اين تعبير به صورتهاى مختلفى تكرار شده . آيه اى كه مربوط به زنده كردن زمين بعد از موتش بود با جمله * ( « لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ » ) * ختم گرديده و آيه مربوط به ثمرات نخيل و اعناب با جمله * ( « لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ » ) * ، و آيه مورد بحث كه مربوط به امر نحل است با جمله * ( « لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ » ) * و شايد علتش اين باشد كه : توجه به مساله مرگ و زندگى طبعا براى انسان پند و عبرتآور مىباشد و لذا تعبير به « سمع » با اين مقام مناسبتر است . و توجه انسان به ميوه هاى درختان از جهت اينكه مفيد و مورد استفاده است يك نظر برهانى و استدلالى است كه بيانگر پيوستگى تدبير و ارتباط نظامهاى جزئى به يكديگر مىباشد و اين نظر با تعقل مناسبتر است . و آنجا كه سخن از زنبور عسل و زندگى آن كه سراسر عجايب و دقائق است به ميان آمد و آن اسرار و دقائق براى انسانها كشف نمىشود مگر با تفكر ، پس زندگى زنبور عسل آيتى است براى مردمى كه تفكر كنند .
قبلا اشاره كرده بوديم كه در اين سوره التفاتهاى مختلفى به كار رفته و عمده آن در همين آيات مورد بحث است كه در يك فراز خطاب را از در رحمت براى مشركين و شفقت به حال ايشان ( كه خود از آن خبر نداشتند ) متوجه ايشان نموده در فراز ديگرى بخاطر كفر و لجاجتشان از خطاب به آنان اعراض نموده خطاب را متوجه رسول خدا ( ص ) كرده است ، و اين التفات در آيات اين سوره مشهود است كه دائما در فرازى خطاب متوجه مشركين و در فرازى ديگر متوجه رسول خدا ( ص ) مىشود .
* ( « وَاللَّه خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً . . . » ) * .
كلمه « ارذل » اسم تفضيل از رذالت و پستى است ، و مراد از « ارذل العمر » به قرينه جمله * ( « لِكَيْ لا يَعْلَمَ . . . » ) * سن شيخوخت و پيرى است ، كه قواى شعور و ادراك در آن انحطاط پيدا مىكند ، و البته اين انحطاط به اختلاف مزاجها مختلف مىشود ، و غالبا از سن هفتاد و پنج سالگى شروع مىشود .
و معناى آيه اين است كه : خدا شما گروه مردم را خلق كرده پس آن گاه شما را در
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 425
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٢٥