آنها را الهه خود فرض كردهاند - و آن آلهه يا از ملائكه ، يا از جن و يا از كملين بشر هستند - و همه در برابر او خاضعند .
پس معناى آيه ( و خدا داناتر است ) اين است كه آيا اين مشركين كه منكر توحيد ربوبيت و منكر دعوت انبياء هستند به مخلوقات خدا و اين اجسام كه از زمين سر بر آوردهاند از قبيل كوه ها و ساختمانها و درختان و يا هر جسمى كه بر زمين نصب شده كه سايه اش در پيرامونش آمد و شد مىكند نظر نمىكنند كه با گرداندن سايه ها از چپ و راست در برابر خدا سجده مىكنند ، و از در تذلل و اظهار خضوع و تعبد سايه خود را به زمين مىاندازند .
ما سابقا در ذيل آيه شريفه « وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصالِ » « 1 » در جلد يازدهم اين كتاب در پيرامون معناى سجده سايه بحث نموديم .
* ( « وَلِلَّه يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ ) * . . . * ( وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ » ) * .
آيه سابق ، سجده سايه ها را كه بطور محسوس سجده براى خدا را مجسم مىساخت ذكر كرد ، ولى اين آيه سجده جنبندگان را ذكر مىكند ، زيرا كلمه « دابه » به معناى هر چيزى است كه از جايى به جايى تحرك و انتقال داشته باشد ، و اين حقيقت سجده است ، كه خود نهايت درجه تذلل و تواضع در برابر عظمت و كبرياى خداست ، براى اينكه سجده عبارت است از به رو افتادن آدمى بر خاك ، كه البته در صورتى عبادت است كه منظور ، مجسم ساختن ذلت درونى باشد ، پس حقيقت سجده همان تذلل درونى است .
و عموميت كلمه « دابه » ، هم انسان را شامل مىشود و هم جن را چون خدا در كلام خود براى جن نيز « دبيب » ( جنبش ) را كه براى ساير جنبندگان از انسان و حيوان هست اثبات مىكند ، و از اينكه ملائكه را جداگانه اسم برد كاملا مىتوان فهميد كه هر چند ملائكه نيز آمد و شد و حركت و انتقال از بالا به پائين و به عكس دارند ، ليكن حركت آنان از نوع حركت جنبندگان و انتقال مكانى آنان نيست .
پس اينكه فرمود : * ( « وَلِلَّه يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ » ) * معنايش اين است كه آنچه جنبنده در زمين و آسمان هست در برابر خدا خضوع نموده و انقياد ذاتى را كه همان حقيقت سجده است دارند ، پس حق خداى تعالى است كه پرستش و سجده شود .
اين آيه دلالت دارد بر اينكه در غير كره زمين از كرات آسمان نيز جنبندگانى هستند
هامش
( 1 ) سوره رعد ، آيه 15 .