كه سايه هاى طرف راست و چپ را سايه اى جداگانه اعتبار كرده و به اين اعتبار كه يك چيز را چند چيز حساب كرده كه داراى چند طرف چپ باشند ، نه اينكه لفظ « شىء » را مفرد آورده و معنا را جمع اعتبار كرده باشد ، و كلمه « دخور » به معناى خضوع و ذلت است .
و اينكه مراد از رؤيت ، رؤيت بصرى حسى است خود قرينه است بر اينكه مراد از * ( « ما خَلَقَ اللَّه مِنْ شَيْءٍ » ) * با در نظر گرفتن اينكه كلمه « من شىء » بيان * ( « ما خَلَقَ اللَّه » ) * است همان موجودات ديدنى و محسوس است . چيزى كه هست اين است كه بسيارى از آنها كه ديدنى هستند سايه ندارند ، ولى جمله * ( « يَتَفَيَّؤُا ظِلالُه » ) * مطلب را منحصر در سايه دارها كرده ، مانند : كوه ها و درختان و ساختمانها و اجسام بر آمده از زمين پس كسى اشكال نكند كه * ( « ما خَلَقَ اللَّه » ) * مخصوصا بعد از بيان آن با « شىء » ديگر ملازم با سايه نيست مانند : ستارگان نورانى ، اجسام شفاف مثل شيشه ، و نيز اعراض اجسام ، مثل رنگ و غير آن .
بعضى اين اشكال را پذيرفته و در دفع آن ، جمله * ( « يَتَفَيَّؤُا ظِلالُه . . . » ) * را وصف كلمه « شىء » قرار دادهاند ، تا در نتيجه خصوص سايه دارها مورد سخن باشد ، و اين توجيه خالى از وجه نيست .
آيه شريفه مىخواهد مشركين را كه منكر توحيد و نبوتند راهنمايى كند به اينكه در حال اجسام سايه دار كه سايه از چپ و راستش دور مىزند نظر كنند ، چون اين حال سجود و خضوع در برابر عظمت و كبرياى خدا را مجسم مىكند ، و همچنين سجود تمامى موجودات زمينى و آسمانى از جنبندگان و ملائكه .
پس همه اينها در برابر خدا خاضع و ذاتا در برابر امر او منقاد و فرمان بردارند و خضوع و ذلت خود را به اين نحو از عبادات تكوينى اظهار مىدارند .
و اين روشنترين ادله است بر اينكه در عالم ، إله و معبودى يكتاست ، و او خداى سبحان است ، و يكى از حقوق وى بر خلائق اين است كه بر او سجده كنند ، و در برابر امر او خاضع باشند ، و همين سجده و خضوع عبارت از توحيد و نبوتى است كه مشركين آن را انكار مىكردند ، آرى مگر توحيد غير از اذعان به اينكه خداى سبحان الهى است كه واجب است در برابرش خاضع شد و با ذلت متوجهش گشت چيز ديگرى است ؟ و مگر دين كه دعوت انبياء متضمن آن است غير از خضوع و انقياد در برابر امر او معناى ديگرى دارد ؟ پس چرا مشركين آن را انكار مىكنند با اينكه مىبينند و مىدانند كه آنچه در روى زمين در اجسام سايه دار هست همه در برابر او سجده مىكنند ، و آنچه در آسمانها و زمين از ملائكه و موجودات هست همه ساجد و منقاد امر اويند ، حتى رب النوعهاى خود آنان كه ايشان
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 384
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٨٤