منهى نشود ، چنين كسى مادامى كه براى خود در قبال اراده الهى اراده اى مستقل و مغاير اراده خدا قائل نباشد هرگز به خود اجازه مخالفت امر و نهى او را نمىدهد .
بنا بر اين ، اينكه در تعريف ملائكه فرمود : * ( « وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ » ) * با در نظر داشتن اينكه زمينه و سياق در عبوديت است ، خود دليل بر اين است كه ملائكه هرگز به پروردگار خود استكبار ننموده و از او غافل نمىشوند و ياد او و مقام او را فراموش نمىكنند .
در آيه مورد بحث استكبار را بطور مطلق از ملائكه نفى نموده بدون اينكه مقيد كند كه بحسب ذات و يا بحسب فعل بر خدا استكبار نمىكنند پس افاده مىكند كه ايشان بر خدا استكبار نمىكنند نه در ذات و نه در فعل اما بحسب ذات ( استكبار نمىكنند چون ) هرگز از ياد او غافل نمىمانند ، و اما بحسب فعل ، ( چون ) هرگز از عبادت او سرپيچى نمىكنند ، و امر او را مخالفت نمىنمايند ، آن گاه براى بيان اين اطلاق و شمول توضيحى داده و دنبالش فرمود : * ( « يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ » ) * و با جمله اول ، استكبار بحسب ذات را از ملائكه نفى نموده ، و با جمله دوم استكبار بحسب عمل را . توضيح اينكه : * ( « يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ » ) * ترس از خداى را براى ملائكه اثبات مىكند ، و با در نظر داشتن اينكه نزد خدا شر و سبب شرى وجود ندارد كه كسى از شرش بترسد و نزد او جز خير چيزى نيست ، و نيز با در نظر گرفتن اين نكته كه فرمود : « از پروردگار خود مىترسند » و نفرمود : « از عذاب پروردگار خود » هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « وَيَرْجُونَ رَحْمَتَه وَيَخافُونَ عَذابَه » « 1 » .
اين ترس ، همان ترس از خود خداست ، هر چند كه نزد خدا جز خير چيزى نباشد ، و اگر بگويى وقتى نزد خدا شرى سراغ ندارند پس چرا از او مىترسند ؟ در پاسخ مىگوييم :
حقيقت ترس عبارت است از : تاثر و انكسار و كوچك شدن ، و خلاصه پريدن رنگ روى ضعيف در مقابل قوىاى كه با قوتش ظهور يافته و شناخته شده ، و تپش قلب زير دست در قبال بالا دست كبير متعال كه با كبريائيش بر همه چيز قاهر شده ، پس ترس ملائكه همين تاثر ذاتى ايشان است از آنچه از مقام پروردگار خود مىبينند و هرگز از ياد او غافل نمىشوند .
مؤيد گفتار ما هم قيد « من فوقهم » است كه جمله * ( « يَخافُونَ رَبَّهُمْ » ) * با آن مقيد شده ، زيرا قيد مذكور اشاره به اين است كه ما فوق بودن خداى تعالى و قاهر بودنش نسبت به
هامش
( 1 ) به رحمتش اميد داشته و از عذابش مىترسند . سوره اسرى ، آيه 57 .