« وَقَضَيْنا إِلَيْه ذلِكَ الأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ » « 1 » و نيز فرموده : « وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 2 » .
هم چنان كه قول خاص خود را كلمه ناميده و فرموده : « وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ » « 3 » و نيز فرموده : « إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّه كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَه مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 4 » و سپس در باره همان عيسى فرمود : « وَكَلِمَتُه أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْه » « 5 » .
پس از همه اينها بدست آمد كه ايجاد خداى تعالى يعنى آنچه كه از وجود بر اشياء افاضه مىكند - كه به وجهى همان وجود اشياء موجود است - همان امر او و قول او و كلمه اوست كه قرآن در هر جا به يك نحو تعبيرش فرموده ، ليكن از ظاهر تعابير قرآن بر مىآيد كه كلمه خدا همان قول او است ، به اعتبار خصوصيت و تعينش .
و از اين معنا روشن مىگردد كه اراده و قضاى خدا نيز يكى است ، و بر حسب اعتبار ، از قول و امر مقدم است ، پس خداى سبحان نخست چيزى را اراده مىكند و قضايش را مىراند سپس به آن امر مىكند و مىگويد باش و او مىشود .
و عدم تخلف اشياء از امر او را تعليل كرده كه چون قول او حق است ، و فرموده :
« وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُه الْحَقُّ » « 6 » كه از آن بدست مىآيد قول او حق است يعنى ثابت به حقيقت معناى ثبوت است ، يعنى عين خارجيت است
هامش
( 1 ) ما اين قضيه را به لوط فهمانديم كه نسل اين مردم در صبحگاهى قطع خواهد شد . سوره حجر ، آيه 66 .
( 2 ) و چون بر امرى قضاء براند تنها كافى است بگويد : ( موجود ) باش ، كه آن امر ( موجود ) مىشود . سوره بقره ، آيه 117 .
( 3 ) به تحقيق كلمه خاص ما براى بندگان مرسلمان در سابق گذشته كه اينان يارى شدگانند .
سوره صافات ، آيه 172 .
( 4 ) بدرستى كه مثل عيسى در نزد خدا همانند مثل آدم است كه از خاكش خلق كرد سپس به او گفت ( موجود ) باش پس ( موجود ) شد . سوره آل عمران ، آيه 59 .
( 5 ) و كلمه او و روح اوست كه به مريم القاء نمود . سوره نساء ، آيه 171 .
( 6 ) او كسى است كه آسمانها و زمين را به حق آفريد ، و روزى كه مىگويد ( موجود ) باش پس ( موجود ) مىشود چون قول او حق است . سوره انعام ، آيه 73 .