از ما مىخواست و اگر مىخواست هرگز از ما سر نمىزد ، و حال آنكه مطلب چنين نيست .
اين است غرض آيات مورد بحث و اما اينكه اراده الهى تعلق گرفته به اينكه مشركين شرك بورزند ، چنانچه جبرىها پنداشتهاند و يا تعلق نگرفته و محال است تعلق بگيرد بلكه افعال بندگان مخلوق خود آنها است بدون اينكه خدا در آن كاره اى باشد ، آن طور كه تفويضى مسلكان خيال كردهاند مطالبى است كه از مدلول كلام مشركين خارج است و نسبت به دليلى كه آوردهاند اجنبى است ، همان دليلى كه گفتيم به كمك سياق استفاده مىشود .
جمله * ( « وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ » ) * دلالت دارد بر اينكه غير ايشان ، ياوران زيادى دارند ، نه يك ياور ، زيرا از سياق كلام بر مىآيد كه مشركين اصلا ياور ندارند ، نه يكى و نه بيشتر ، و اگر عنايتى در كار نبود جا داشت بفرمايد ياورى ندارند ، و ليكن فرمود ياورانى ندارند تا بفهماند غير ايشان ياورانى دارند ، و معلوم مىشود در روز قيامت ياورانى وجود دارد ، ولى مشركين از يارى آنها بىبهرهاند ، و غير مشركين كسانى هستند كه از يارى آنها بهره مند مىشوند ، و قطعا آن كسان ، جز افرادى كه به هدايت الهى مهتدى شدهاند نمىتوانند باشند ، و نظير اين آيه در اشاره به اين معنا حكايتى است كه خداى سبحان از مجرمين روز قيامت كرده كه خودشان مىگويند : « فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ » « 1 » و اين ياوران همانا ملائكه كرامند ، و ساير اسباب توفيق و هدايت و خداى سبحان هم در پشت سر آنان محيط به يارى و شفاعت آنان است ، هم چنان كه فرمود : « إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهادُ » « 2 » .
* ( « وَأَقْسَمُوا بِاللَّه جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّه مَنْ يَمُوتُ بَلى . . . » ) * .
راغب در مفردات مىگويد : جهد و جهد - به فتحه جيم و ضمه آن - هر دو به معناى طاقت است ، و دشوارتر از آن را مشقت گويند ، و معناى * ( « وَأَقْسَمُوا بِاللَّه جَهْدَ أَيْمانِهِمْ » ) * اين است كه به خدا سوگند خوردند ، و در سوگند خود كوشش كردند كه تا آنجا كه مىتوانند سوگند رساترى باشد . « 3 »
و در مجمع البيان « 4 » گفته معناى اين جمله اين است كه قسم را به نهايت رساندند .
هامش
( 1 ) پس امروز ما را شفاعتكنندگانى نيست . سوره شعراء ، آيه 100 .
( 2 ) همانا ما فرستادگان خود و آنان را كه به ايشان ايمان آوردهاند در زندگى دنيا و در روزى كه گواهان به پا خيزند يارى مىكنيم . سوره مؤمن ، آيه 51 .
( 3 ) مفردات راغب ، ماده « جهد » .
( 4 ) تفسير مجمع البيان ، ج 6 ، ص 360 ، ط تهران .