از لحاظ خلقت به نحو ذكوريت و انوثيت و بلندى و كوتاهى و سفيد و سياهى نيست ، بلكه مقصود ، از اختلاف ، اختلافى است كه در باره دين حق از نظر اعتقاد و يا از لحاظ عمل داشتند ، و خداى تعالى آن را در دنيا در كتابهايى فرستاده بود و در زبان انبيايش بهر طريقى كه ممكن بود بيان كرده بود ، هم چنان كه خودش فرمود : « وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيه » « 1 » .
از همين جا براى روشنفكر متدبر روشن مىشود كه آن بيانى كه خدا در قيامت دارد غير بيان دنيايى او يعنى كتاب او و زبان انبياء و حكمت و موعظه و جدال پسنديده ايشان است ، بيانى است كه ظهورش از همه اينها بيشتر است ، و بيانى كه اينقدر روشن باشد جز عيان چيز ديگرى نمىتواند باشد ، عيانى كه ديگر جايى براى شك و ترديد و وسوسه درونى باقى نمىگذارد ، هم چنان كه در آيه « كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » « 2 » و آيه « يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّه دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّه هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ » « 3 » به اين معنا اشاره مىفرمايد .
پس آن روز آن حقايق و معارف دينى را كه در باره اش اختلاف مىكردند به چشم خود مىبينند ، اعمال صالح را از كارهاى باطلى كه بطور دايم مىكردند تميز مىدهند و حق برايشان مكشوف مىشود .
* ( « إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناه أَنْ نَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » ) * .
اين آيه نظير آيه 82 سوره يس است كه مىفرمايد : « إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ - همانا فرمان خدا بر اين است كه وقتى اراده خلقت چيزى را بكند تا بگويد موجود باش ، موجود مىشود » از تركيب اين دو آيه بدست مىآيد كه خدا امر خود را قول هم ناميده هم چنان كه امر و قولش را از جهت قوت و محكمى و ابهامناپذيرى ، حكم و قضاء نيز خوانده و فرموده : « وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّه مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّه » « 4 » و نيز فرموده :
هامش
( 1 ) و ما كتاب را به تو نازل نكرديم مگر براى اينكه براى مردم روشن سازى آنچه را كه در آن اختلاف مىكنند . سوره نحل ، آيه 64 .
( 2 ) تو از اين ( روز سخت ) در غفلت بودى تا آنكه ما پرده ات را كنار زديم اينك ديدگانت تيز است . سوره ق ، آيه 22 .
( 3 ) خدا امروز دين حق ايشان را به ايشان مىدهد و مىفهمند كه خدا حق آشكار است . سوره نور ، آيه 25 .
( 4 ) من نمىتوانم از خدا بىنيازتان كنم ، حكمى نيست مگر آنكه براى او است . سوره يوسف ، آيه 67 .