* ( « أفِي اللَّه شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » ) * برهانى است كه براى اثبات خالق عالم آورده شده ، پندار غلطى است . و همچنين ، پندار آنكه پنداشته است ، جمله مورد بحث ، از راه اتصال تدبير ، توحيد ربوبيت را اثبات مىكند بطلانش روشن است بلكه همانطور كه گفتيم اين آيه برهانى است بر اثبات وجود خداى تعالى ، از راه قيام وجود هر موجودى و آثار آن از هر جهت به ذات او ، تا هم وحدانيت ربوبيت را اثبات كند ، و هم گفتار آنان را كه به عنوان تاييد شك و ريب خود گفته بودند : * ( « وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَيْه مُرِيبٍ » ) * باطل سازد پس در حقيقت ، مضمون اين آيه ، قريب به مضمون آيه « قُلْ أفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِه أَوْلِياءَ لا يَمْلِكُونَ لأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَلا ضَرًّا » « 1 » است كه گذشت .
همانطور كه گفتيم : جمله مورد بحث ، اشاره است به برهان توحيد ربوبيت ، و جمله « يدعوكم . . . » اشاره است به برهان بر نبوت ، كه ايشان آن را انكار مىكردند و مىگفتند :
* ( « إِنَّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِه » ) * و مقصودشان اين بود كه اصولا ما دين انبياء و شريعتهاى آسمانى را كه بوسيله وحى آمده باشد انكار مىكنيم .
جمله مذكور گفتار ايشان را به اين بيان ابطال مىكند كه يكى از سنتهاى الهى اين است كه هر موجودى را به سوى كمال و سعادت نوعىاش هدايت نمايد ، و انسان يكى از انواع موجودات و يكى از مشمولين اين هدايت است ، و عنايت الهى ، ايجاب مىكند كه او را هم به سوى سعادت زندگيش هدايت نمايد ، و چون زندگى او ، يك زندگى جاودانه و هميشگى است ، و محدود به حدود دنيا و ختم پذير به رسيدن مرگ نيست ، قهرا سعادت زندگى او هم ، به اين خواهد بود كه در دنيا به نحوى زندگى كند كه زندگى او را تا ابد قرين سعادت نمايد ، و آن به اين است كه در اين دنيا ، بر اساس تعديل قوا ، قدم بردارد ، يعنى در بهره مندى از متاعهاى دنيوى ، از خوردنىها و آشاميدنيها و شهوات جنسى و غير ذلك ، همه قواى خود را متمتع سازد ، نه اينكه يكى را اشباع نموده ديگرى را بى بهره سازد ، و اين قسم زندگى را همان عقايد حق و اعمال صالح تامين مىكند و در آخرت هم بوسيله همين عقائد و اعمال داراى زندگى خوشى خواهد بود .
و هر چند كه خداوند انسان را مجهز به فطرت كرده ، و آن فطرت همواره عقايد حق و اعمال صالح را به او گوشزد مىكند ، ليكن از آنجايى كه از جهت ديگر ، او اين سرشت
هامش
( 1 ) بگو آيا براى خود غير از خدا دوستانى انتخاب كردهايد ، دوستانى كه مالك نفع و ضرر خويش نيستند ؟ سوره رعد ، آيه 16 .