به عبارت ديگر ما بت مىپرستيم و از همين جا كشف مىكنيم كه او غير اين را نخواسته ، اين است مفهوم جمله شرطيه و اما دو جمله « ليكن او خواسته كه ما بت بپرستيم پس به حكم اجبار مىپرستيم » و يا « ليكن او خواسته كه ما موحد در پرستش نباشيم ما هم به حكم اجبار موحد نشديم » از مفهوم و منطوق جمله شرطيه اجنبى هستند .
علاوه بر اين ، اگر مقصود آنان چنان چيزى بوده و خواستهاند با اين سخن خود ، نبوت را از راه اجبار و الجاء رد كنند پس با همين سخن به ضلالت خود و حقانيت نبوت اعتراف كردهاند ، چيزى كه هست اعتذار جستهاند به اينكه از آنجايى كه ما مجبور در ضلالت و بتپرستى هستيم نمىتوانيم هدايت تو را بپذيريم و خدا خواسته كه ما به همين حال گمراهى باقى باشيم ، لذا بر پرستش بتها و تحريم حلالها مجبورمان كرده و ما قادر بر ترك خواسته او نيستيم .
آرى مشركين مىخواهند ادعاى هدايت كنند و بر پندار خود پافشارى مىنمايند ، هم چنان كه خداى سبحان بعد از ذكر عبادت و پرستش ايشان ملائكه را ، از ايشان حكايت مىكند كه گفتند : « لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ . . . بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ » « 1 » كه صريحا براى خود و پدران خود ادعاى هدايت مىكنند .
و نيز در كلام مجيدش مكرر از ايشان حكايت شده كه مساله بتپرستى را يك سنت قومى و مقدسى مىدانستهاند كه پدران آنان ، آن را باب كرده بودند و هر خلفى بعد از سلفش مىبايستى آن را مقدس بشمارد و اين اعتقاد ، با اعتراف به ضلالت و شقاوت كجا مىسازد ؟ .
و همچنين مقصود آنان از اين استدلال اين نبوده كه كارهاى ايشان مخلوق خود ايشان و بر خلاف نظريه جبرى كه گذشت هيچ ارتباطى با مشيت الهى ندارد زيرا اگر چنين منظورى مىداشتند ديگر معقول نبود آن را مربوط به مشيت خدا كند ، چون در اين صورت مشيت خدا هيچكاره بوده تنها خداى تعالى براى جلوگيرى از آن مىتوانست متوسل به ايجاد مانع شود ، و با ايجاد مانع ، جلو كارى را كه نمىخواست ايشان انجام دهند بگيرد ، و در اين
هامش
( 1 ) اگر خدا مىخواست ما فرشتگان را نمىپرستيديم ، گفتار آنان از روى علم و دانش نيست بلكه به وهم و پندار باطل خويش سخن مىگويند . . . بلكه گفتند ما پدران خود را بر عقايد و آئينى يافتيم و البته در پى آنان بر هدايت هستيم . سوره زخرف ، آيات 20 - 22 .