قرآن كريم مكرر آمده مانند : « إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ » « 1 » .
جمله * ( « وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِه مِنْ شَيْءٍ » ) * عطف است بر جمله « عبدنا . . . » يعنى « و اگر خدا مىخواست كه ما بدون فرمان او چيزى را حرام نكنيم و يا آنچه حرام كرده بوديم حلال كنيم ، هرگز حرام نمىكرديم . . . » و مراد از آنچه حرام كرده بودند « بحيره » و « سائبه » و غير آن دو است كه در جاى ديگر قرآن اسم برده شده .
در اينجا ، نكته اى است و آن اينكه ظاهر جمله * ( « لَوْ شاءَ اللَّه ما عَبَدْنا مِنْ دُونِه مِنْ شَيْءٍ » ) * از جهت اينكه نفى عبادت يعنى نپرستيدن را معلق بر خود مشيت خداى تعالى كرده مىرساند كه مقصود ايشان از مشيت ، اراده تكوينى خدا است كه هرگز از مراد تخلف نمىپذيرد ، زيرا اگر مقصودشان غير از آن ، يعنى اراده تشريعى خدا بود مىبايست مىگفتند :
« لو شاء اللَّه كذا لاطعناه و استجبنا دعوته - اگر خدا چنين و چنان مىخواست البته ما اطاعتش مىكرديم و اجابتش مىنموديم » .
پس گويا خواستهاند بگويند اگر رسالت انبياء رسالت حقى بود و اين دستور نهى پرستش بتها و نهى تحريم بحيره و سائبه و وصيله و غير اينها ، نواهى خداى سبحان بود ما نه آن بتها را مىپرستيديم و نه آن حلالهاى او را حرام مىكرديم ، چون اگر او مىخواست ديگر محال بود كه ما بر خلاف خواست او عملى انجام دهيم ، زيرا محال است مراد او از اراده اش تخلف كند ، پس اينكه ما غير او را مىپرستيم و چيزهايى را حرام مىكنيم ، خود دليل بر اين است كه در اين كارها هيچ امر و نهيى از ناحيه خدا وجود ندارد ، و هيچ رسالت و شريعتى از ناحيه او در اين باره نيامده است .
اين تقرير دليل مشركين است كه از سياق آيه استفاده شد و خلاصه اش اين است كه بتپرستى و تحريم حلالها و ساير كارهايى كه مىكنند مورد هيچ نهيى از خدا نيست ، كه اگر بود ايشان نمىتوانستند آن كارها را بكنند .
البته اين را هم نمىخواهند بگويند كه خدا خواسته است كه ما بتها را بپرستيم تا آن پرستش و اين تحريم حلالها ضرورى الوجود شود و ايشان نتوانند خوددارى كنند ، و آن وقت با فرض اجبار ، ديگر معنايى براى نهى رسولان نباشد ، زيرا كلمه « لو » دلالت مىكند بر امتناع جزاء در صورت امتناع شرط ، و مفهوم جمله شرطيه * ( « لَوْ شاءَ اللَّه ما عَبَدْنا مِنْ دُونِه مِنْ شَيْءٍ » ) * اين است كه خدا آن را نخواسته ، و لذا ما بت مىپرستيم و تحريم حلال مىكنيم .
هامش
( 1 ) ما پدران خود را بر كيشى يافتيم و از آنان پيروى خواهيم كرد . سوره زخرف ، آيه 23 .