صورت بايد مشركين چنين مىگفتند : « لو شاء اللَّه لصرفنا عن عبادة غيره و تحريم ما حرمناه - اگر خدا مىخواست با ايجاد موانع ما را از پرستش غير خودش و از تحريم آنچه حرام كرديم باز مىداشت » ولى ظاهر آيه اين معنا را دفع مىكند ، و يا مىگفتند : « لو شاء اللَّه شيئا من اعمالنا لبطل و جرح عن كونه عملا لنا و نحن مستقلون به - يعنى اگر پاى مشيت خدا در بين مىآمد ديگر عمل ، عمل ما نمىبود ، و حال آنكه عمل ، عمل ما است و ما مستقل در آنيم » .
بعلاوه ، اگر معناى جمله * ( « لَوْ شاءَ اللَّه ما عَبَدْنا » ) * اين باشد كه اگر خدا مىخواست با ايجاد موانع ما را از انجام آن باز مىداشت ، مشركين حرف صحيحى زده بودند ديگر معنا نداشت در سوره زخرف آن را رد كند و بفرمايد : « ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ » « 1 » .
پس بنا بر آنچه گذشت حق اين است كه گفتيم مقصود مشركين از جمله * ( « لَوْ شاءَ اللَّه . . . » ) * اين است كه در بتپرستى خود استدلال كنند به اينكه مشيت الهى متعلق ترك آن نشده ، و خلاصه خدا ترك آن را نخواسته ، نه اينكه بخواهند متعرض اين معنا شوند كه مشيت به فعل عبادت بت تعلق گرفته تا جبر شود ، و نه اينكه گفته باشند محال است مشيت متعلق به عبادت شود تا تفويض را اثبات كرده و گفته باشند كه خدا تنها از راه ايجاد مانع مىتواند از عمل بندگان خود جلوگيرى كند .
* ( « كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ » ) * .
در اين آيه خطاب به رسول خدا ( ص ) است ، و به آن جناب امر مىكند كه رسالت خود را به بلاغى آشكار ابلاغ كند و به آنچه مشركين بهم مىبافند و استدلالهايى كه بر مرام خود مىكنند اعتنايى نكند ، زيرا ادله آنان دليلهايى پوچ و باطل است و بر عكس ، حجت و دليل او تام و قاطع است ، و در همين جمله كوتاه اشاره اجمالى است بر بطلان دليل مشركين .
پس اينكه فرمود : * ( « كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ » ) * معنايش اين است كه اين طريقى كه مردم معاصر تو پيش گرفتهاند عينا همان طريقى است كه مشركين گذشته پيمودند و غير خدا را پرستيدند ، و از پيش خود چيزهايى را كه خدا حرام نكرده بود حرام كردند ، و وقتى فرستادگان خدا به نزدشان مىآمدند و از اين اعمال ، نهيشان مىكردند همين را مىگفتند
هامش
( 1 ) سوره زخرف ، آيه 20 .