همه اين معانى را آيه مورد بحث در عبارتى كوتاه خلاصه كرده و فرموده : * ( « كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ » ) * چون ظاهر آن - همانطور كه قبلا هم اشاره كرديم - اين است كه اين حجت و استدلال از قديم و جديد در ميان مشركين معروف بوده ، و جوابش هم اين است كه شان يك نفر فرستاده خدا اين نيست كه مردم را مجبور بر ايمان و اطاعت كند ، بلكه تنها وظيفه او ابلاغ آشكار و روشن ، و انذار و تبشير است ، و دليل مشركين نمىتواند جواب اين دليل را بدهد ، پس تو سرگرم كار خود باش و هيچ طمعى به هدايت گمراهان ايشان نبند ، و در دو آيه بعد اين اجمال بطور مفصل توضيح داده مىشود :
* ( « وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّه وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّه وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْه الضَّلالَةُ . . . » ) * .
كلمه « طاغوت » در اصل مانند طغيان ، مصدر و به معناى تجاوز از حد بدون حق بوده است ، و اسم مصدر آن « طغوى » است ، راغب گفته : طاغوت عبارت از هر متعدى و هر معبودى غير از خداست ، كه هم در مفرد به كار مىرود و هم در جمع ، خداى تعالى نيز آن را هم در مفرد به كار برده و فرموده : « فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ » و نيز فرموده : « وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ » ، و هم در جمع به كار برده و فرموده : « أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ » « 1 » .
و اينكه فرمود : * ( « لَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا » ) * اشاره است به اينكه مساله بعثت رسول ، امرى است كه اختصاص به امتى ندارد ، بلكه سنتى است كه در تمامى مردم و همه اقوام جريان مىيابد ، و ملاكش هم احتياج است ، و خدا به حاجت بندگان خود واقف است ، هم چنان كه در آيه قبلى بطور اجمال به عموميت بعثت رسول اشاره نموده و فرمود :
* ( « كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ » ) * .
و جمله * ( « أَنِ اعْبُدُوا اللَّه وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ » ) * - بطورى كه از سياق بر مىآيد - بيان بعثت رسول است ، و معنايش اين است كه حقيقت بعثت رسول جز اين نيست كه بندگان خداى را به عبادت خدا و اجتناب از طاغوت دعوت كند ، زيرا امر و نهى از يك بشر به ساير افراد بشر ، مخصوصا وقتى كه آمر و ناهى رسول باشد جز دعوت عادى ، معناى ديگرى ندارد ، و معنايش الجاء و اضطرار تكوينى نيست ، و خود رسول نمىتواند چنين ادعايى بكند تا كسى در رد ادعايش بگويد : « اگر خدا بخواهد ما غير او را نمىپرستيم ، و اگر نخواهد ديگر فرستادن رسول معنا ندارد » .
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « طغى » .