و سجده و عبادت كند و اين مراسم را ادامه دهد ، و از اينكه اين سفارش را متفرع بر تنگ حوصلگى از زخم زبانهاى كفار نموده ، معلوم مىشود كه تسبيح و حمد خدا و سجده و عبادت ، در زايل كردن اندوه و سبك كردن مصيبت ، اثر دارد . در آيات سابق سفارش به صفح و صبر كرده بود ، و اين امر به صبر ، از آيه « * ( وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ ) * - پروردگارت را عبادت كن تا برايت يقين حاصل شود » .
نيز استفاده مىشود ، زيرا ظاهر آن اين است كه امر به صبر در عبوديت تا مدتى معين است كه پس از آمدن يقين تمام مىشود .
بنا بر اين ، كلام مورد بحث قريب المضمون با آيه « اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ » « 1 » مىشود ، كه دستور دفع شدايد و مقاومت در برابر حوادث است .
با اين بيان اين نظريه تاييد مىشود كه مراد از ساجدين در آيه مورد بحث ، نمازگزاران است ، و دستور ، دستور به نماز خواندن است نه تنها سجده ، و اگر نماز را سجده ناميده به خاطر اين است كه سجده افضل اجزاى نماز است ، و مقصود از تسبيح و تحميد ، تسبيح و تحميد زبانى است مانند گفتن سبحان اللَّه و الحمد للَّه و امثال آن . بله اگر مراد از كلمه صلات در آيه اى كه از سوره بقره نقل كرديم توجه به خداى سبحان باشد ممكن است مراد از تسبيح و تحميد - و يا آن دو با سجده - معناى لغوى آنها باشد ، كه در تسبيح منزه داشتن خدا و در تحميد ثناى او در برابر نعمتهاى او ، و در سجده تذلل و اظهار ذلت عبوديت است .
و اما اينكه فرمود : * ( « وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ » ) * اگر مراد از آن ، امر به عبادت باشد جمله مزبور به منزله تفسير براى آيه قبلى مىشود ، و اگر مقصود ، اخذ به عبوديت باشد - هم چنان كه ظاهر سياق هم همين است و مخصوصا سياق آيات قبلى آن ، كه دستور به صفح و اعراض از مشركين را مىداد كه لازمه اش صبر است - در اين صورت جمله مذكور به قرينه قيد * ( « حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ » ) * دستور سلوك در منهج تسليم و اطاعت و قيام به لوازم عبوديت خواهد بود .
بنا بر اين احتمال ، مراد از آمدن يقين ، رسيدن اجل مرگ است كه با فرا رسيدنش غيب ، مبدل به شهادت و خبر مبدل به عيان مىشود ،
هامش
( 1 ) ( اى اهل ايمان ! در پيشرفت كار خود ) صبر و مقاومت پيشه كنيد و به ذكر خدا و نماز توسل جوييد . سوره بقره ، آيه 153 .