* ( « فَإِذا سَوَّيْتُه وَنَفَخْتُ فِيه مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَه ساجِدِينَ » ) * .
« تسوية » به معناى اين است كه چيزى را به گونه اى معتدل و مستقيم كنى كه خود قائم به امر خود باشد ، به طورى كه هر جزء آن در جايى و به نحوى باشد كه بايد باشد . و تسويه انسان نيز اين است كه هر عضو آن در جايى قرار گيرد كه بايد قرار بگيرد ، و در غير آنجا غلط است ، و به حالى و وصفى هم قرار بگيرد كه غير آن سزاوار نيست .
و بعيد نيست از جمله * ( « إِنِّي خالِقٌ » ) * و جمله * ( « فَإِذا سَوَّيْتُه » ) * استفاده شود كه خلقت بدن انسان اولى به تدريج و در طول زمانى صورت گرفته ، ابتداء ، خلق بوده كه عبارتست از جمع آورى اجزاء و سپس تسويه بوده كه عبارتست از تنظيم اجزاء و نهادن هر جزيى را در جاى مناسب ، و به حال و وضع مناسب خود ، آن گاه نفخ روح بوده . و اگر در جاى ديگر فرموده « خَلَقَه مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 1 » با اين استفاده ما منافات ندارد ، براى اينكه جمله « ثُمَّ قالَ لَه . . . » ناظر به ايجاد روح ، يعنى نفس انسانيت است نه راجع به بدن ( پس ميان خلقت از تراب تا نفخ روح در اين آيه مورد نظر نبوده لذا افتاده ) ، هم چنان كه در جاى ديگر بعد از آنكه خلقت تدريجى را بيان مىكند در باره خلقت روح چنين تعبير مىنمايد : « ثُمَّ أَنْشَأْناه خَلْقاً آخَرَ » « 2 » .
و در جمله « * ( وَنَفَخْتُ فِيه مِنْ رُوحِي ) * » نفخ به معناى دميدن هوا در داخل جسمى است بوسيله دهان يا وسيله اى ديگر - اين معناى لغوى نفخ است ، ولى آن را بطور كنايه در تاثير گذاشتن در چيزى و يا القاء امر غير محسوسى در آن چيز استعمال مىكنند ، و در آيه شريفه مقصود از آن ايجاد روح در آدمى است . البته اينكه مىگوييم در آدمى ، معنايش اين نيست كه روح مانند باد كه در جسم باد كرده داخل است در بدن آدمى داخل باشد ، بلكه معنايش ارتباط دادن و بر قرار كردن رابطه ميان بدن و روح است ، هم چنان كه در آيه « ثُمَّ جَعَلْناه نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ ثُمَّ ، خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناه خَلْقاً آخَرَ » « 3 » ، و آيه
هامش
( 1 ) خلق كرد او راى از خاك سپس به او گفت موجود شو ، پس موجود شد . سوره آل عمران ، آيه 59 .
( 2 ) آن گاه او راى خلقى ديگر كرديم . سوره مؤمنون ، آيه 14 .
( 3 ) پس او راى نطفه اى در جاى امنى قرار داديم ، پس از آن ، نطفه راى علقه كرديم ، آن گاه علقه را مضغه و مضغه راى استخوانها نموديم و سپس آن استخوانها راى با گوشت پوشانديم ، و در آخر او را خلقى ديگر كرديم . سوره مؤمنون ، آيه 13 و 14 .