و ظاهر اين آيات با در نظر گرفتن اينكه ميان انسان و جان در يكى ، و انسان و جن در ديگرى مقابله افتاده اين است كه جن و جان هر دو يكى باشد و تنها تعبير دو تا است .
و نيز ظاهر مقابله اى كه ميان جمله * ( « وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ . . . » ) * و جمله « * ( وَالْجَانَّ خَلَقْناه مِنْ قَبْلُ . . . ) * » برقرار شده اين است كه همانطور كه جمله اولى در صدد بيان اصل خلقت بشر است ، جمله دومى هم در مقام بيان همين معنا باشد . پس نتيجه اين مىشود كه خلقت جان در آغاز از آتشى زهرآگين بوده است .
حال آيا نسلهاى بعدى جان هم مانند فرد اولشان از نار سموم بوده ، بخلاف آدمى كه فرد اولش از صلصال و افراد بعدش از نطفه او ، و يا جن هم مانند بشر است ، از كلام خداى سبحان نمىتوان استفاده كرد ، زيرا كلام خدا از بيان اين جهت خالى است . تنها چيزى كه در آن به چشم مىخورد و مىتوان از آن استشمام پاسخى از اين سؤال نمود ، اين است كه يك جا براى شيطان ذريه سراغ داده و فرموده : « أفَتَتَّخِذُونَه وَذُرِّيَّتَه أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي » « 1 » و جاى ديگر هم نسبت مرگ و مير به آنها داده و فرموده : « قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ » « 2 » .
و از اين دو نشانى مىتوان فهميد كه تناسل در ميان جن نيز جارى است ، زيرا معهود و مالوف از هر جاندارى كه ذريه و مرگ و مير دارد ، اين است كه تناسل هم داشته باشد ، چيزى كه هست اين سؤال بدون جواب مىماند كه آيا تناسل جن هم مانند انس و ساير جانداران با عمل آميزش انجام مىيابد و يا به وسيله ديگرى ؟ .
در جمله « * ( خَلَقْناه مِنْ قَبْلُ ) * » اضافه قطع شده و تقدير : « من قبل خلق الانسان » بوده ، و چون قرينه مقابله دو خلقت در كار بوده از ذكر مضاف اليه صرف نظر شده است .
و اگر در آيه مورد بحث مبدأ خلقت جن از نار سموم دانسته شده ، با آيه سوره الرحمن كه آن را « مارجى از نار » ناميده و فرموده : « وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ » منافات ندارد ، زيرا مارج از آتش ، شعله ايست كه همراه دود باشد ، پس دو آيه در مجموع مبدأ خلقت جن را باد سمومى معرفى مىكند كه مشتعل گشته و به صورت مارجى از آتش در آمده .
هامش
( 1 ) آيا به جاى من ، شيطان و ذريه او را اولياء خود مىگيريد ؟ سوره كهف ، آيه 50 .
( 2 ) قبل از ايشان اقوامى از جن و انس بودند كه از بين رفتند . سوره فصلت ، آيه 25 .