بيان آيات
اين بيست و سه آيه سوم از آياتى است كه به دنبال آغاز سوره كه در باره استهزاى كفار به كتاب خدا و پيغمبرش و درخواست آيتى غير قرآن بود ايراد مىشود . در اين آيات خداى سبحان آغاز خلقت جن و انس و دستور دادنش به ملائكه و ابليس كه بر او سجده كنند ، و سجده ملائكه ، و امتناع ابليس را كه از جن است ، و رجم او و گمراهى بنى آدم به دست او ، و به كرسى نشستن قضاى خدا در سعادت متقين و شقاوت گمراهان ، را بيان مىكند .
* ( « وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ » ) * .
راغب در مفردات گفته : اصل معناى « صلصال » عبارت است از صدايى كه از هر چيز خشكى چون ميخ و امثال آن به گوش برسد ، و اگر گل خشكيده را هم صلصال گفتهاند كه در قرآن هم آمده « مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ » « 1 » و « * ( مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ ) * - از گل خشكيده اى از لايه اى متعفن » بدين جهت است كه وقتى روى آن راه مىروند صدا مىكند . كلمه « صلصله » به معناى آب باقيمانده است ، و از اين جهت « صلصلة » گفتهاند كه حكايت از صداى حركتش در مزاده ( مشك ) مىكند . و بعضى گفتهاند صلصال به معناى گل متعفن است كه از « صل اللحم - گوشت گنديد » گرفته شده است « 2 » .
راغب در خصوص كلمه « حمإ » گفته : « حمإ » و « حماءة » گلى سياه و متعفن است . و در باره اين آيه : * ( « مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ » ) * گفته : بعضىها گفتهاند يعنى لايه اى متغير « 3 » . و در خصوص « لم يتسنه » گفته : معنايش اين است كه « لم يتغير - متغير نشده » و در باره « هاى » آخر آن گفته كه هاى استراحت است « 4 » .
و مقصود از اينكه فرمود : * ( « وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ » ) * ابتداى خلقت انسان است ، به دليل اينكه در جاى ديگر در باره خلقت آدمى از گل مىفرمايد :
هامش
( 1 ) از كلوخى چون سفال . سوره الرحمن ، آيه 14 .
( 2 ) مفردات راغب ، ماده « صلل » .
( 3 ) مفردات ، ماده « حمى » .
( 4 ) مفردات راغب ، ماده « سنة » .