است آيه « وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَه تَقْدِيراً » « 1 » و آيه « الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » « 2 » و آيه « وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَه بِمِقْدارٍ » « 3 » و آيه « إِلَّا امْرَأَتَه قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ » « 4 » و آيه « مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَه مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَه فَقَدَّرَه » « 5 » و آيه « إِنَّا أَنْزَلْناه فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ . . . » « 6 » و همچنين آيات ديگر قدر را بر اين توجيه حمل نمود ؟
علاوه بر اينكه پاره اى از اشكالات كه بر دو وجه سابق وارد بود ، بر اين وجه نيز وارد است ، مانند اشكال تخصيص بدون مخصص و غير آن .
و اما آنچه كه دقت و تدبر در آيه و آيات نظير آن دست مىدهد اين است كه اين آيه از درخشنده ترين آياتى است كه حقيقتى را بيان مىكند كه بسيار دقيقتر از اين توجيهاتى است كه برايش كردهاند ، و آن عبارتست از ظهور اشياء به وسيله قدر و اصلى كه قبل از شمول و احاطه قدر داشتهاند ، زيرا ظاهر جمله * ( « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ » ) * با در نظر داشتن عموميتش كه از سياق نفى آن استفاده مىشود ، و نيز با در نظر گرفتن تاكيدش به كلمه « من » شامل تمامى موجودات كه اطلاق « شىء » بر آن صحيح باشد مىشود ، بدون اينكه حتى يك فرد از آن استثناء باشد . مگر آنكه سياق آيه فردى را استثناء كند ، و آن فرد عبارت از موجودى است كه مشمول كلمه « نا » و كلمه « عند » و كلمه « خزائن » بوده باشد ، و از آن گذشته تمامى ديدنىها و نديدنىها مشمول اين عام هستند .
چون موضوع حكم در آيه شريفه كلمه « شىء » است ، و كلمه مذكور از عمومى ترين الفاظ است كه هيچ فردى از موجودات از دائره شمول آن بيرون نمىماند ، مثلا شخص زيد يك فرد انسانى آنست ، و نوع انسان هم كه وجودش در خارج به وجود افرادش است فرد ديگرى از آنست ، و آيه شريفه براى اين فرد خزينه هايى نزد خداى سبحان اثبات مىكند ، حال بايد ببينيم معناى خزينه ها از يك فرد زيد چيست ، و چگونه از اين فرد آدمى نزد خدا خزينه هايى وجود دارد ؟
هامش
( 1 ) هر چيزى را خلق كرد پس به نوعى تقدير و اندازه گيرى نمود . سوره فرقان ، آيه 2 .
( 2 ) آن كس كه اجزاء را جمع آورى نموده موجودات را درست كرد و آن كسى كه اندازه گيرى كرد پس هدايت نمود . سوره اعلى ، آيه 3 .
( 3 ) و هر چيزى نزد او به مقدار است . سوره رعد ، آيه 8 .
( 4 ) مگر همسرش كه تقدير كرديم او را جزو هلاك شوندگان . سوره نمل آيه 57 .
( 5 ) از چه خلقش كرد ، از نطفه خلقش كرد پس تقديرش نمود . سوره عبس ، آيه 18 و 19 .
( 6 ) ما آن را در شب قدر نازل كرديم . . . سوره قدر ، آيه 1 .